اشاره

پایگاه سازه خبر به عنوان نخستین و پرمخاطب ترین رسانه تخصصی حوزه مسائل شهرسازی شمالغرب کشور با یک دهه فعالیت، در کنار گفتگوی هایی که طی این مدت با مدیران  و مسئولان انجام داده( بالغ بر ۲۰۰ گفتگو)، در سال جاری اقدام به برگزاری گفتگوهای تخصصی با اساتید دانشگاه و کارشناسان حوزه شهر، معماری، عمران، شهرسازی،ترافیک، محیط زیست و … نموده است تا موضوعات حوزه های مذکور را بصورت تخصصی تر مورد کند و کاو  و بررسی قرار داده و در نهایت به راهکارهایی علمی و عملی دست یافته تا برای سیاستگذاران و مدیران شهری چراغ راهی بوده و مفید واقع شود.

در همین راستا در بخش نخست سلسله گفتگو های اختصاصی سازه خبر که با نام ” گفتمان تخصصی سازه خبر” نامگذاری شده است، میزبان دکتر حسن ستاری دانش آموخته و دکترای معماری و عضو هیات علمی دانشگاه آزاد اسلامی تبریز بودیم و با وی در خصوص ” جداره های شهری” به گفتگو پرداختیم.

” گفتمان تخصصی سازه خبر” با دکتر حسن ستاری با طرح این موضوع آغاز شد که آیا جداره شهری صرفا یک عنصر تزئینی برای پوشش دادن یک سری نازیباییهاست و یا اینکه به عنوان یک آیتم و حتی عضو زنده شهری، نقشی پویا و تاثیرگذار در شهر ایفا میکند؟

ماحصل این گفتگوی تخصصی به شرح زیر می باشد که به سمع و نظر مخاطبین سازه خبر رسانده می شود:

کالبد و جداره شهری یکی از عناصر بشدت تاثیرگذار در حیطه زندگی شهری است که بصورت مستقیم از جمله خشم، اضطراب، عدم احساس امنیت و بصورت غیرمستقیم از جمله ناهنجاریهای رفتاری، در زندگی شهروندان تاثیر می گذارد و در واقع بین اغتشاشات و آلودگی بصری و ناهنجاریهای رفتاری در مردم، ارتباط مستقیم و معناداری وجود دارد.

جداره شهری یک عامل ایستا و منفعل در شهر نیست بلکه عاملی است کاملا پویا و تاثیرگذار. یکی از مشکلات در این حوزه، داشتن نگاه تک بعدی به مسائل کالبد شهری است. در حالیکه لایه های مختلفی در این زمینه قابل توجه و بررسی هستند. یک شهر صرفا شامل ساختمانها و خیابانها نیست و مسائل و مفاهیم عمیقی در لایه های زیربن وجود دارد، مسائلی همچون : متناسب بودن با اقلیم منطقه، استفاده از رنگها و تزئینات منطبق با پیشینه و سلیقه منطقه و همخوانی با فرهنگ بومی. در کالبدشناسی شهر سه ضلع مردم، قوانین و عرف باید در نظر گرفته شود، به همین دلیل هم ممکن است یک نما و جداره موفق در یک شهر در شهر و منطقه ای دیگر به دلایل زیبایی شناختی، اقلیم، فرهنگ، آداب و رسوم، اصلا موفق واقع نشود.

جمله معروفی وجود دارد مبنی بر اینکه “ما ساختمانها را میسازیم و سپس ساختمانها ما را میسازند”. منظر شهری بدلیل قرار داشتن در دید مستمر مردم بیشرین تاثیرگذاری را در روحیه آنها دارد. حتی طبق تحقیقی که انجام گرفته رنگ اتومبیلهای در حال تردد نیز در روحیه شهروندان موثر است. یکی از تاثیرات مانگار کالبد شهری دررفتار مردم است، برای مثال زندگی در خانه های مدرن موجب بروز نوعی رفتار و زندگی در خانه های سنتی موجب بروز نوعی رفتار دیگر میشود، که بسیاری از این حالات و تاثیرات بصورت ناخودآگاه در بعد فردی و اجتماعی رخ میدهد. بنابراین بیهوده نیست اگر که بگوییم معماری در دراز مدت مارا میسازد.

اگر بخواهیم کمی به پیشینه جایگاه نما و جداره در تاریخ ایران بپردازیم شاید بهتر است این نکته را نیز مدنظر داشته باشیم که بدلیل وجود درونگرایی در معماری اغلب مناطق ایران، نمای ساختمای های مسکونی اکثرا در داخل و در حیاط کار میشده است، و حالت بیرونی نداشته است و شاید یکی از دلایل فرهنگی آن نیز عدم رغبت به تظاهر و خودنمایی در فرهنگ گذشتگان این سرزمین کهن بوده است. چرا که ایرانیان در قدیم تعالیم خود را از از منابع ارزنده ای همچون بوستان و گلستان سعدی دریافت مینمودند و طبیعیست که نگرششان به مسائل زندگی نیز همان گونه بوده است. امروزه یکی از مسائل مبتلابه حوزه نما و جداره شهری معضلاتی همچون طراحی و اجرای نماهایی از جمله نمای رومی است که نه تنها هیچ سنخیتی با فرهنگ و هویت ایرانی اسلامی ما ندارد بلکه خود عاملی در جهت تخریب هویت و فرهنگ ماست و تاسف برانگیزتر اینکه اکثرا این نماها طراحی شده توسط معماران هستند! حال آنکه اگر ما معماران در خود احساس رسالت کرده و تسلیم موج بازار و درخواست ناصحیح کارفرما نشویم و از سویی دیگر با ارائه پیشنهاداتی متتاسب با فرهنگ غنی خودمان با الگوهای ایرانی و نیز بصورت به روز شده با معیارهای زیبایی شناختی روز جامعه، نه تنها کارفرمایی را که در طلب زیبایی و افزایش ارزش ملک خویش است راضی خواهد کرد بلکه در بعد وسیعتر قدمهایی نیز در راستای احیای هویت فرهنگی و شهری برداشته میشود.

یکی از راهکارهایی که میتواند در این راستا مفید و تاثیرگذار واقع گردد تشکیل جلسات زمانبندی منظم و باتعهد بین معماران و دفاتری هست که طراحی نما انجام میدهند، و در واقع با داشتن نوعی مرام نامه صنفی که در جهت حفظ هویت فرهنگی در نما و نیز تسلیم سلایق نابجا، دوره ای و زودگذر بازار نشدن، هست جلوی حرکتهای اشتباه در این زمینه گرفته شود.

قابل توجه است که بخشی از ماجرا هم به وجود قوانین و قواعد نادرست و ناکافی از سوی نهادهایی همچون نظام مهندسی و شهرداری برمیگردد، برای مثال ما در کلام شعار ترویج الگوهای ایرانی اسلامی را میدهیم حال آنکه با تصویب و اجرای قانون ۴۰/۶۰ و۳۰/۷۰ عملا راه اجرای الگوهایی از جمله حیاط اندرونی را میبندیم و درواقع با این قوانین عامل از بین بردن بسیاری از المانها و الگوهای ایرانی شده ایم.

در این راستا نه تنها دانشگاهها و نهادهای آموزشی در انتقال درست مفاهیم طراحی که متناسب با سلیقه روز جامه نیز باشند، مسئولیت دارند بلکه رسانه ها نیز در این امر مستثنی نیستند و با به نمایش گذاشتن الگوهای زیبایی از طراحی که هماهنگ با الگوی ایرانی نیز باشد، میتوانند نقشی پررنگ در علاقمند کردن و سوق دادن مردم به این مسئله ایفا نمایند.

از آنجا که فطرت انسان ذاتا آگاه و روشن است بنابراین برنامه ریزیهای صحیح که با ضمانت اجرایی نیز همراه باشد، میتواند بسیار موثر واقع شود. و به گفته ابن خلدون حتی از عرق و تعصب مردم یک منطقه نیز میتوان بعنوان یک پتانسیل مثبت در جهت احیا و آبادانی یک منطقه بهره برد. یکی از نمونه های بارز تاثیر طراحی معماری در آبادانی یک شهر و منطقه موزه بیلبائو در اسپانیا است که منطقه ای جرم خیز را تبدیل به یک منطقه توریستی و درآمدزا نمود و عرق مدنی مردم منطقه را نیز در این راستا با خود همراه کرد.

گزافه نیست اگر بگوییم این ما هستیم که نتوانسته ایم الگوها و موتیفهای معماریمان را بدرستی حفظ و با زبان امروزی به نسل جدید انتقال دهیم و جاییکه ارزشها و قهرمانهای ملی بطرز صحیح معرفی و ارائه نشوند، ارزشها و الگوهای بیگانه بتدریج جای آنرا میگیرد و متاسفانه آنجا که شیفتگی به مقوله ای اتفاق افتد چشم بسته و عقل تعطیل میگردد. در واقع ما طعم و عطر نمادهای آشنایمان را گم کرده ایم و در جستجوی عطر و طعمی ناآشنا میگردیم.

برای اشاعه فرهنگ میبایست پشتوانه ای سیستماتیک و با ضمانت اجرایی وجود داشته باشد و ابزارهای همچون نمایشگاه، رسانه، برگزاری مسابقات اجراشونده و … میتوانند زمینه احیا و تقویت فرهنگ و هویت ملی را فراهم نمایند. با پذیرش این نکته که ما در یک مرحله گذار هستیم و طبیعی است که انواع و اقسام اندیشه ها بروز و ظهور میکنند، ولی در بستر زمان قطعا سره از ناسره تفکیک داده میشود. پس ضرورت دارد که همه ما در هر مسندی از آموزش، طراحی، اجرا، نظارت، قانونگذار و … هستیم دست به دست هم داده و از این مرحله حساس به نیکی گذر کنیم.

 گفتگو از: وفا اصل

معمار، پژوهشگر و مدرس دانشگاه