در روزهای اخیر، انتشار برخی تصاویر و اظهارات در شبکههای اجتماعی، بهویژه اینستاگرام، نگرانیهایی درباره سرنوشت بازار تاریخی تبریز، یکی از بزرگترین بازارهای سرپوشیده جهان و ثبتشده در فهرست میراث جهانی یونسکو، ایجاد کرده است.
محور اصلی این نگرانیها گازرسانی به بافت بازار و احتمال آسیب به ساختار تاریخی آن است. برخی حتی پا را فراتر گذاشته و مدعی شدهاند که این عملیات ممکن است به حذف بازار از فهرست یونسکو منجر شود. اما واقعیت چیست؟ و اصولاً گازرسانی تا چه اندازه با اصول حفاظت از میراث جهانی در تعارض است؟
یونسکو چه میگوید؟
ثبت یک اثر در فهرست میراث جهانی یونسکو، به معنای تعهد کشور میزبان برای حفاظت و نگهداری از آن مطابق با استانداردهای جهانی است. یونسکو در این زمینه مجموعهای از دستورالعملها و معیارها را در قالب «راهنمای عملیاتی برای اجرای کنوانسیون میراث جهانی» منتشر کرده که بهروزرسانیهای دورهای نیز دارد. بر اساس این راهنما، هر گونه مداخلهای در آثار ثبتشده باید از منظر «اصالت» (Authenticity) و «تمامیت» (Integrity) بررسی شود.
یونسکو در برابر تغییراتی که ممکن است بر ارزشهای جهانی برجسته
(Outstanding Universal Value – OUV) اثر بگذارد، بسیار حساس است. این تغییرات میتواند شامل پروژههای عمرانی، زیرساختی، تغییر کاربری، یا حتی مرمتهای غیر اصولی باشد. اما در عین حال، یونسکو مخالف هرگونه بهروزرسانی یا توسعه خدمات شهری در این محدودهها نیست؛ بلکه بر لزوم اجرای آنها بر پایه اصول دقیق حفاظتی تأکید دارد.
بازار تبریز؛ پروندهای حساس و مهم
بازار تاریخی تبریز در سال ۱۳۸۹ (۲۰۱۰ میلادی) در فهرست میراث جهانی یونسکو به ثبت رسید. این بازار نه تنها از نظر وسعت و قدمت بلکه بهواسطه پویایی و استمرار فعالیت اقتصادی در بستر تاریخی خود، نمونهای بینظیر در جهان است.
از زمان ثبت جهانی، مطالعات متعددی برای حفاظت و مدیریت این اثر انجام شده و بازار تبریز دارای «برنامه مدیریت مصوب» و نیز «محدوده حریم مشخص» در اسناد یونسکو است. هر نوع مداخله، بهویژه در زیرساختهایی مانند برق، آب، گاز و مخابرات، میبایست در هماهنگی با این برنامه و با تأیید شورای فنی میراث فرهنگی صورت گیرد.
گازرسانی: تهدید یا ضرورت؟
مسئله گازرسانی در بافت تاریخی، موضوعی دووجهی است. از یکسو، فقدان گاز در بسیاری از حجرهها و راستههای بازار، باعث اتکا به منابع گرمایشی سنتی مانند بخاری نفتی یا چراغهای خطرناک شده است که تهدید جدی برای ایمنی بازار (بهویژه آتشسوزی) هستند. از سوی دیگر، اجرای نادرست این پروژه میتواند به تخریب کفسازیهای تاریخی، آسیب به طاقها و جداره ، یا حفر غیراصولی مسیر لولهها منجر شود.
تجربههای جهانی نشان میدهد که خدماترسانی به بافتهای تاریخی اگر بر اساس مطالعات دقیق فنی، استفاده از فناوریهای نوین (نظیر حفاری غیرفروسا یا نصب خطوط در کانالهای از پیش طراحیشده)، و با نظارت دقیق میراث فرهنگی انجام شود، نه تنها مغایر با اصول یونسکو نیست بلکه به ارتقای کیفیت زندگی و پایداری اثر میانجامد.
از تجربه های تقریبا مشابه و موفق ان در جهان میتوان به پروژه «بازسازی زیرساختهای خدماتی در شهر قدیم بارسلون» اشاره کرد که در ان، شهرداری با همکاری بخش حفاظت آثار تاریخی، شبکه گاز، برق و فیبر نوری را با استفاده از مسیرهای زیرزمینی از پیش طراحیشده بدون آسیب به سنگفرش تاریخی اجرا کرد. این تجربه از سوی ICOMOS به عنوان نمونه موفق خدماترسانی در بافت تاریخی معرفی شده است.
آیا احتمال حذف از فهرست وجود دارد؟
برخلاف تصور عمومی، حذف یک اثر از فهرست میراث جهانی فرآیندی زمانبر و پیچیده است. یونسکو ابتدا اثر را در «فهرست میراث در خطر» قرار میدهد و پس از اخطارهای مکرر و اثبات ناتوانی دولت در اصلاح روند، ممکن است حذف را بررسی کند. این فرایند نیازمند مستندات، بازدیدهای میدانی، گزارشهای فنی و رأی نهایی کمیته میراث جهانی است.
در مورد بازار تبریز، اگر گازرسانی بدون هماهنگی با میراث فرهنگی، بدون نظارت علمی و با آسیب به ساختار تاریخی انجام شود، ممکن است یونسکو واکنش نشان دهد. اما صرف اجرای پروژه گازرسانی، در صورتی که اصول فنی و حفاظتی رعایت شود، تهدیدی برای جایگاه جهانی بازار نخواهد بود.
بازار تبریز نه تنها یک میراث تاریخی بلکه یک بستر زنده اقتصادی و اجتماعی است که نیازمند خدماترسانی مدرن اما با حفظ هویت تاریخی است. گازرسانی به این بافت میتواند فرصتی برای بهبود ایمنی و رفاه کسبه باشد، به شرط آنکه با رعایت کامل ضوابط میراث فرهنگی، هماهنگی با سازمان یونسکو و نظارت متخصصان حوزه میراث انجام شود.
پرهیز از اقدامات شتابزده، شفافسازی عمومی، استفاده از تیمهای متخصص و ثبت دقیق مراحل اجرایی، بهترین راه برای حفظ این گنجینه جهانی و توسعه پایدار آن خواهد بود.
آرمین دخت نوتاش معمار و پژوهشگر
منبع:
UNESCO. Operational Guidelines for the Implementation of the World Heritage Convention. WHC.21/01, July 2021. Available at: https://whc.unesco.org/en/guidelines/
یک پاسخ به “گزارش اختصاصی سازه خبر*آیا بازار تاریخی تبریز در معرض حذف از یونسکو قرار دارد؟!”
دیدگاهتان را بنویسید
سلام و با تشکر از مطالب ارزنده خانم مهندس توتاش و احساس مسئولیت ایشان در برابر ارزشهای فرهنگی و تاریخی
انتقال گاز و نوسازی تأسیسات در بازار تاریخی تبریز، به عنوان یکی از بزرگترین بازارهای سرپوشیده جهان و میراث ثبت شده در یونسکو، نیازمند بررسی دقیق و همه جانبه است. در این زمینه چند نکته کلیدی باید در نظر گرفته شود:
۱٫ افزایش ایمنی
۲٫ بهبود کارایی انرژی
۳٫ حفظ کاربری تاریخی
چالشها
۱٫ تخریب بافت تاریخی .
۲٫ مخاطرات فنی
۳٫ حفظ اصالت
– مطالعات کارشناسی: پیش از هر اقدامی، بررسیهای جامع توسط متخصصان مرمت، باستانشناسان و مهندسان ضروری است.
نتیجه گیری:
اگر انتقال گاز و نوسازی تأسیسات با رعایت اصول حفاظتی، فناوریهای مناسب و نظارت دقیق انجام شود، میتواند به صلاح بازار تبریز باشد. اما اگر بدون مطالعه کافی اجرا شود، ممکن است به این میراث جهانی آسیب بزند. بنابراین، پروژه باید با حساسیت بالا و مشارکت ذینفعان محلی و بین المللی برنامه ریزی شود.