پایگاه «سازهخبر» بهعنوان نخستین و پربازدیدترین رسانه تخصصی حوزه شهری، راه و ساختمان در شمالغرب کشور، در ادامه سلسلهگفتمانهای تخصصی خود، اینبار میزبان دکتر هانیه یوسفی شهیر، مدرس دانشگاه و پژوهشگر حوزه برنامهریزی شهری بود و با وی درباره چالشها و ضرورت تابآوری کلانشهر تبریز در برابر مخاطره زلزله با محوریت کاربری ها و زیرساخت های حیاتی گفتوگو کرد.
تابآوری شهری؛ رویکردی فراتر از آسیبپذیری
به گزارش سازه خبر،تابآوری شهری یکی از مفاهیم کلیدی در ادبیات معاصر برنامهریزی شهری و مدیریت بحران است که امروزه در سطح جهانی مورد توجه جدی قرار گرفته است. برخلاف رویکردهای سنتی که تنها بر آسیبپذیری کالبدی تأکید داشتند، تابآوری نگاهی جامعتر دارد و ابعاد کالبدی، مدیریتی، اجتماعی و اقتصادی را همزمان بررسی میکند.
به بیان ساده، تابآوری یعنی توانایی یک شهر برای مقاومت در برابر بحران، حفظ کارکردهای حیاتی و بازگشت سریع به وضعیت عادی. جامعهای با سطح تابآوری پایین ممکن است پس از بحران دچار اختلال در نظام مدیریتی و فروپاشی انسجام اجتماعی شود و مدتها درگیر بازسازی بماند، اما جامعهای تابآور قادر است با هماهنگی نهادی و انسجام اجتماعی، بحران را سریعتر پشت سر بگذارد.
در اسناد بینالمللی سیاستگذاری و برنامهریزی در زمینه کاهش خطر بلایا و ارتقای تابآوری، همچون سند هیوگو (۲۰۰۵–۲۰۱۵) و سند سندای ژاپن( ۲۰۱۵–۲۰۳۰)، بر اولویتهایی چون شناسایی و پایش خطرات، آموزش و فرهنگسازی عمومی، کاهش عوامل زمینهساز خطر، هماهنگی نهادی، سرمایهگذاری در کاهش خطر و تابآوری، و ارتقای آمادگی برای پاسخ و بازسازی سریعتر و بهتر پس از بحرانها تأکید شده است. با توجه به این تجربیات جهانی، شهرهای ما نیز با افزایش مشارکت شهروندان، بهرهگیری از فناوریهای نوین و نظارت بر ساختوساز، بهبود مدیریت شهری مسیر تابآوری پایدار را می توانند هموارتر دنبال کنند.
ضرورت تابآوری برای تبریز زلزلهخیز
به گفته دکتر هانیه یوسفی شهیر کلانشهر تبریز در پهنهای زلزلهخیز واقع شده است. به همین دلیل اهمیت تابآوری برای این شهر دوچندان میشود. دکتر یوسفی شهیر در گفتوگو با «سازهخبر» وضعیت تبریز را در سه محور اصلی زیرساختی، مدیریتی و اجتماعی ارزیابی کرد.
زیرساختهای شکننده شهر و نبود پیوست تابآوری در طرح های توسعه شهری
به گفته وی، مناطق حاشیهنشین تبریز از توزیع متوازن خدمات حیاتی محروماند و در بافتهای مرکزی نیز فرسودگی تجهیزات و تاسیسات مشهود است، ایشان خطر نشان می سازد:
در طرحهای توسعه شهری، پیوست تابآوری وجود ندارد و تاب آوری به عنوان مولفه کلیدی در برنامه ریزی شهری لحاظ نشده است، همین خلأ، تابآوری زیرساختها را در برابر بحرانهای احتمالی شکننده کرده است.
ضعف مدیریتی و فقدان پایگاه دادههای مکانی یکپارچه
در بعد مدیریتی نیز نبود هماهنگی لازم نهادی میان شهرداری، مدیریت بحران استانداری، هلالاحمر و سایر سازمانهای دست اندکار این امر به چشم میخورد. یوسفی شهیر تأکید میکند:
همچنین به روز نبودن و بعضاً عدم دسترسی به اطلاعات مکانی و عملکردی کاربری های حیاتی که ایجاد پایگاه دادههای مکانی (GIS) را برای پایش خطرپذیری در برابر زلزله ضروری می نماید، از جمله موارد قابل توجه دیگر می باشد.
نبود سرمایه اجتماعی؛ حلقهای گمشده در لحظه بحران
وی در بعد اجتماعی به نقش کمرنگ مشارکت مردم و در بعضی مواقع، عدم اطلاع برخی شهروندان از موقعیت و عملکرد کاربریهای حیاتی در واحد محلات اشاره میکند؛ موضوعی که بهگفته او باعث میشود شهر در لحظه بحران واکنش لازم، به موقع و مؤثر را نداشته باشد.
مطالعات جامع خطرپذیری در قالب طرح های بالادستی در سطح شناخت و تحلیل است و به معنای اجرای کامل تمهیدات نیست
به نظر این پژوهشگر هرچند طرح جامع تبریز، به گسل شمال شهر، تحلیل بافتهای آسیب پذیر، مکان یابی کاربری های حیاتی و ضرورت مقاوم سازی ابنیه و ایجاد فضاهای باز امن و… با رویکرد پدافند غیرعامل اشاره کرده است، ولی هنوز یک مطالعه جامع و یکپارچه در سطح شهر تبریز، با پوشش همه ابعاد کالبدی، اجتماعی، مدیریتی و نهادی با قابلیت اجرایی کامل وجود ندارد، ایشان پیشنهاد می کند شهرداری با همکاری دانشگاه و نهادهای تخصصی یک طرح جامع خطرپذیری با محوریت تاب آوری تدوین نمایند تا مبنای تصمیم گیری ها در آینده باشد.
ریسک زلزله در طرح های شهری و چالش های پیش رو
دکتریوسفی شهیر تأکید میکند این موضوع در سه سطح مورد بررسی قرار می گیرد:
- در اسناد و طرح های شهری موضوع خطر زلزله در حد شناسایی مطرح شده است تا مداخله گرایانه ؛
- در اقدامات اجرایی و پروژههای عمرانی آییننامه ۲۸۰۰، طراحی ساختمان ها در برابر زلزله رعایت می شود، اما به گفته ایشان نظارت بر اجرای دقیق آن در همه مناطق شهر تبریز یکسان نیست و در برخی نقاط هنوزساخت و سازها در حریم گسل حتی بصورت شهرک سازی ادامه دارد و مقاوم سازی کاربری های حیاتی مثل بیمارستان ها یا مدارس به صورت محدود و پروژه محور انجام می گیرد.
- نظام مدیریتی همچنان با ضعف هماهنگی نهادی و مشارکت اجتماعی و کمبود آموزش های عمومی مواجه است.
مکانیابی کاربریهای حیاتی؛ فقدان تمهیدات ایمنی
به باور دکتر یوسفی شهیر، مکان یابی کاربری های حیاتی هنوز به صورت علمی و نظام مند و مبتنی بر داده های لرزه ای انجام نمی شود و ضوابط الزام آور در طرح های جامع و تفصیلی برای پرهیز از احداث کاربری های حیاتی در پهنه های پر خطر وجود ندارد، فقدان سامانه یکپارچه مکان محور جهت تلفیق داده های گسل، خطرپذیری و مکان یابی خدمات حیاتی مشکل دیگری در این حوزه است. نهایتاً اینکه جهت رسیدن به شهر تاب آور این رویکرد باید به بخشی از فرآیند رسمی برنامه ریزی شهری تبدیل شود نه صرفاً یک توصیه پژوهشی.
درسهایی از زلزله های بم، ژاپن و ترکیه
به گفته دکتر یوسفی شهیر، زلزله بم در سال ۱۳۸۲ نقطه عطفی در تاریخ زلزله های کشورمان است و باید به مثابه چراغ راهنمایی در ارتقا تاب آوری شهری در برابر زلزله درنظر گرفته شود، اما بسیاری از درسهای آن هنوز آموخته نشده است و این پیام را برای شهرمان دارد که مقاوم سازی کاربری های حیاتی مخصوصا بیمارستان ها و مراکز امداد رسان و ایجاد سامانه های ارتباط اضطرار و آموزش های عمومی و مانورهای منظم باید در اولویت قرار بگیرد.
وی میگوید: در ژاپن با وجود شدت بالای زلزله ها زیرساختهای حیاتی عملکرد خوبی دارند و سامانه های هشدار سریع توسعه یافته اند و مشارکت اجتماعی و آمادگی شهروندان در کاهش تلفات نقش کلیدی دارد. در مقابل، ساخت وسازهای غیراستاندارد و فساد در نظارت در قهرمان ماراش ترکیه و ضعف در هماهنگی نهادها، عامل اصلی تلفات بود که پیامی که برای شهر ما دارد این است که ضوابط ساخت وساز در مناطق پرخطر الزام آور گردیده و حریم گسل باید به صورت قانونی تثبیت شده و ممنوع البناء گردد.
جایگاه گمشده تابآوری در سیاستهای مدیریت شهری
به گفته این کارشناس ، تابآوری در تصمیم گیری های مکانی مانند مکان یابی کاربری های حیاتی یا کنترل ساخت وسازها در حریم گسل تبریز هنوز جایگاهی تثبیتشده ندارد و در برنامه های توسعه شهری، اقدامات موجود بیشتر واکنشیاند تا پیش نگرانه.
او پیشنهاد میدهد شهرداری با همکاری دانشگاهها و نهادهای تخصصی و مدنی سند جامع تابآوری را تدوین کند و حتی یک واحد مستقل با عنوان «مرکز تابآوری شهری» در ساختار خود ایجاد نماید.
نقش شهرداری، شورا و مدیریت بحران
- شهرداری مسئول مکانیابی زیرساختهای حیاتی بر اساس پهنه بندی خطر لرزه ای، اجرای طرح های مقاومسازی و آموزش عملیاتی و ارتقای آگاهی اجتماعی از طریق فرهنگ سازی می باشد.
- شورای شهر وظیفه تدوین و تصویب مصوبات الزام آور در این زمینه را دارد تا تاب آوری را به بخشی از فرآیند رسمی برنامه ریزی شهری تبدیل نماید و بودجه های عمرانی را برای تخصیص اقدامات پیشگیرانه در نظر بگیرد.
- مدیریت بحران طراحی سناریوهای وا کنش اضطراری، مانورهای دورهای و هماهنگی بین نهادی و پایش و ارزیابی ریسک و سامانه های ارتباط اضطرار و اطلاع رسانی سریع و فعال را برعهده دارد.
نقش مردم؛ از قربانی تا امدادگر
یوسفی شهیر معتقد است هیچ شهری بدون مشارکت مردم تاب آور نمی شود و تجارب جهانی شهرهای تاب آور نشان می دهد در زمان بحران مردم قربانی بحران ها نبوده بلکه بازیگران اصلی در کاهش آسیب پذیری و تسریع بازیابی بودند. به باور ایشان، مشارکت محلی، انسجام اجتماعی، شبکهسازی بین محلات جهت تبادل تجارب و حمایت متقابل و تشکیل گروههای داوطلب میتواند سطح تابآوری اجتماعی تبریز را در مخاطره زلزله افزایش دهد.
آموزش و آمادگی شهروندان
به نظر این پژوهشگر زمانی شهر در برابر زلزله تاب آور خواهد بود که آمادگی از حالت نمادین و مناسبتی خارج و به فرهنگ پایدار و ایمن تبدیل شود، موارد پیشنهادی ایشان برای افزایش آمادگی عمومی شامل :
- نصب تابلوهای اطلاع رسانی در محلات شهر با نقشه نقاط ایمن که مسیرهای خروج اضطرار و مراکز امداد را نشان دهد.
- برگزاری مانورهای سالانه با مشارکت مردم، مدارس و مراکز درمانی برای تمرین واکنش سریع
- تولید محتوای چندرسانهای به زبان ساده برای آموزش عمومی
- طراحی اپلیکیشنهای هشدار سریع و سامانههای پیامکی
راهکارهای کوتاهمدت و بلندمدت
- راهکارهای کوتاهمدت به مدیران کمک می کند در برابر خطرفوری زلزله آماده باشند که شامل آموزش، اطلاعرسانی عمومی، اجرای مانورهای اضطرار در مناطق پرخطر و تمرین سناریو واکنش سریع می باشد.
- راهکارهای بلندمدت در ساخت زیرساخت های پایدار برای آینده اهمیت دارند که شامل تدوین سند جامع تابآوری، مکان یابی ایمن کاربری های حیاتی با محوریت گسل و نهادینه سازی تاب آوری در سیاستگذاری های شهری و تخصیص بودجه پایدار برای مقاوم سازی می باشد.
هوش مصنوعی و حلقه مفقوده دادهها
این استاد دانشگاه در پایان به ظرفیتهای هوش مصنوعی اشاره میکند: با کمک هوش مصنوعی میتوان مدلهای پیشبینی و سناریوهای لرزهای دقیقتری را طراحی کرد. اما حلقه مفقوده ما داده است؛ اگر پایگاههای اطلاعاتی شهری دقیق و بهروز نباشد، هیچ نرمافزاری خروجی قابل اعتمادی را در این خصوص ارائه نخواهد داد.
جمع بندی
آنچه از این گفتوگو برمیآید این است که تبریز امروز در نقطهای حساس قرار دارد و با چالشهایی چون زیرساختهای فرسوده، ضعف هماهنگی نهادی، نبود دادههای یکپارچه، مکانیابی غیرایمن کاربریهای حیاتی و مشارکت اجتماعی محدود مواجه است. تابآوری باید از سطح توصیه های پژوهشی فراتر رفته و به سیاست الزامآور و فرهنگ پایدار تبدیل شود. راهکار اصلی، تدوین سند جامع تابآوری شهری با همکاری شهرداری، دانشگاهها و نهادهای تخصصی است تا مقاومسازی، آموزش مردمی و مدیریت هماهنگ به بخشی جدی از برنامهریزی شهری کلانشهر تبریز بدل گردد.
گفتگو و تنظیم: روفیا اقدم
آرمیندخت نوتاش
عکس از:اسرا مرادی
دیدگاهتان را بنویسید