«پایگاه سازه‌خبر» به‌عنوان نخستین و پربازدیدترین رسانه تخصصی حوزه شهری، راه و ساختمان در شمال‌غرب کشور، در ادامه برگزاری سلسله گفتمان‌های تخصصی خود، میزبان دکتر محمد مسافری، استاد دانشگاه علوم پزشکی تبریز و عضو شورای هماهنگی شبکه تشکلهای زیست محیطی استان و مرکز تحقیقات سلامت و محیط‌ زیست بود و با وی درباره «آلودگی هوای تبریز» به گفت‌وگو پرداخت.

به گزارش سازه‌خبر، در روزهایی که تبریز زیر سایه سنگین آلودگی هوا نفس می‌کشد و شاخص‌های آلایندگی به مرزهای «ناسالم برای همه گروه‌ها» رسیده است، نگرانی مردم درباره سلامت، آینده محیط‌زیست و کیفیت زندگی بیش از هر زمان دیگری افزایش یافته است. آسمان خاکستری تبریز این روزها علاوه بر منعکس کردن تصویر ناراحت‌کننده آلودگی، نشانه‌ای از یک بحران زیست‌محیطی نیز است که به زندگی روزمره، اقتصاد شهر و حتی آینده نسل‌های بعد گره خورده است.

به‌منظور بررسی دقیق وضعیت بحران آلودگی هوای تبریز، «سازه‌خبر» در گفتمان تخصصی دیگری با دکتر محمد مسافری ابعاد مختلف این بحران، دلایل تشدید آن و راهکارهای علمی و اجرایی برای عبور از این وضعیت را تحلیل کرد.

دکتر مسافری درباره اینکه آلودگی هوای تبریز دقیقاً چقدر نگران‌کننده است؟ اظهار داشت: اگر فقط آمار همین امروز (۹ آذر ۱۴۰۴) را نگاه کنیم، شاخص کیفیت هوا در ایستگاه آبرسان ۱۵۵ است. این یعنی هوای ناسالم برای همه گروه‌ها. این شاخص بر پایه مقدار ذرات معلق PM2.5 اندازه‌گیری می‌شود؛ ذراتی بسیار ریز که می‌توانند مستقیماً وارد جریان خون شوند. استاندارد سازمان جهانی بهداشت برای این ذرات ۵ میکروگرم در مترمکعب است، اما در تبریز این عدد گاه ۳۰ برابر این استاندارد ثبت می‌شود.

وی افزود: برخی مطالعات نشان‌دهنده کاهش جزئی آلودگی نسبت به سال‌های ۲۰۱۶ و ۲۰۱۷ هستند، اما این کاهش شیب ملایمی دارد و معنادار نیست. مهم‌تر اینکه شدت اینورژن‌هایی (وارونگی دما) که امروز رخ می‌دهد، بسیار بالاتر از آن سال‌هاست. در پیک آلودگی حتی از حدهای خطرناک نیز عبور می‌کنیم.

او تأکید می‌کند: اگر تبریز را با وضعیت چند سال قبل خودش مقایسه کنیم، کاهش آلاینده‌ها ناکافی است و بحران همچنان پابرجاست.

استاد دانشگاه علوم پزشکی تبریز درباره منابع اصلی آلودگی هوای تبریز نیز گفت: بدون تعارف، بر اساس داده‌های موجود، خودروها مهم‌ترین و پایدارترین منبع آلایندگی تبریز هستند. به‌طوری‌که مشاهده کردیم وقتی طرح زوج و فرد از درب منازل در تبریز اجرا شد، کیفیت هوا بهتر شد؛ این یعنی منبع اصلی، ما و خودروهایمان هستیم. لذا به جرأت می‌توان گفت وسایل نقلیه فرسوده، ناوگان حمل‌ونقل ناکارآمد و استفاده زیاد از خودرو شخصی در شهری که زیرساخت حمل‌ونقل عمومی آن تکمیل نشده، سهم خودروها را در تولید ذرات معلق به‌شدت بالا برده است.

دکتر مسافری درباره نقش صنایع و نیروگاه حرارتی تبریز در آلودگی هوای این شهر اظهار داشت: در گزارش استانداری آذربایجان‌شرقی، نقش نیروگاه تبریز در آلودگی ۲۵ درصد عنوان شده، اما بررسی‌های صورت‌گرفته توسط پژوهشگران با مدل‌سازی‌های دقیق نشان می‌دهد این عدد کمتر از ۱۰ ۵ درصد است.

وی می‌افزاید: عواملی همچون جانمایی نامناسب نیروگاه که امروز در دل مناطق مسکونی قرار گرفته، مصرف مازوت در برخی دوره‌ها که میزان ذرات و دی‌اکسید گوگرد را بالا می‌برد، راندمان پایین ۳۰ درصدی در مقایسه با نیروگاه‌های جدید با راندمان بالای ۵۰ درصد، مصرف آب بسیار بالا معادل آب شرب روزانه ۲۰۰ هزار نفر و ورود آلاینده‌های پساب شور نیروگاه به سفره‌های آب زیرزمینی از مهم‌ترین چالش‌های امروز نیروگاه حرارتی تبریز است که دولتمردان باید برای حل آن‌ها چاره‌ای اساسی بیندیشند.

عضو مرکز تحقیقات سلامت و محیط‌زیست تأکید کرد: در زمان ساخت نیروگاه حرارتی تبریز، اطراف آن خالی از سکنه بود، اما امروز تبریز و حاشیه آن تا اطراف نیروگاه توسعه یافته و دیگر جای مناسبی نیست. توسعه این نیروگاه بدون تغییرات ساختاری قابل دفاع نیست. بهتر است در تبریز بجای یک نیروگاه بزرگ آلوده کننده چند نیروگاه کوچکتر با فناوری به روز تر و پاک تر با جانمایی مناسب مطابق با الگوهای پدافند غیر عامل داشته باشیم.

وی در ادامه مصرف سوخت‌های فسیلی در منازل مسکونی را از دیگر عوامل ایجاد آلودگی هوا در تبریز با آغاز فصل سرما عنوان کرد و گفت: هرچند در تبریز در منازل و ادارات برای ایجاد گرما از گاز طبیعی استفاده می‌شود، اما در روزهای اوج مصرف گاز و کاهش فشار در شبکه، بخش قابل‌توجهی از آلودگی، ناشی از سوزاندن سوخت‌های غیراستاندارد در برخی واحدهای صنعتی و گرمایشی است.

دکتر مسافری اظهار داشت: ساختار دره‌ای تبریز باعث می‌شود آلاینده‌ها در لایه‌های پایینی جو گیر بیفتند و بادهای غالب شرق و شمال شرق  که می‌توانند هوا را پاک‌سازی کنند، در پاییز و زمستان ضعیف می‌شوند. در این زمان به دلیل برودت هوا وارونگی دما رخ می‌دهد، لذا هوای سرد در سطح زمین گیر می‌افتد، هوای گرم بالاتر می‌رود و آلودگی در سطح شهر حبس می‌شود.

به گفته دکتر مسافری، در دوره‌های اینورژن، آلودگی مناطق صنعتی غرب تبریز به دلیل تغییر  جهت باد غالب (غرب و جنوبغربی)  به سمت شهر کشیده می‌شود و شرایط به مرز خطرناک می‌رسد.

وی تأکید می‌کند: تبریز به دلیل بادهای فصلی، نسبت به برخی کلان‌شهرها وضعیت بهتری دارد؛ اما این برتری دائمی نیست. در دوره‌های وارونگی، سطح آلودگی در تبریز می‌تواند به حد خطرناک برسد و تبریز در سطح آلوده‌ترین شهرهای جهان قرار گیرد.

استاد دانشگاه علوم پزشکی تبریز درباره خسارت‌های ناشی از آلودگی هوا گفت: بر اساس داده‌های کشوری، سالانه حدود ۵۸ هزار مرگ در ایران به آلودگی هوا نسبت داده می‌شود. با تطبیق و بررسی این آمار، حداقل ۱۰۰۰ مرگ در تبریز می‌تواند ناشی از آلودگی هوا باشد؛ یعنی حدود ۱۰ درصد مرگ‌ومیر سالانه شهر که شامل گروه‌های کودکان، سالمندان، بیماران قلبی، بیماران تنفسی و افراد دارای سیستم ایمنی ضعیف می‌شود. از سوی دیگر، نیم میلیارد دلار خسارت اقتصادی ناشی از آلودگی هوا در تبریز نیز منجر به افزایش بیماری‌ها، کاهش بهره‌وری کاری، کاهش امید به زندگی، تخریب محیط‌زیست و اکوسیستم‌ها، خسارت به محصولات کشاورزی و فشار بر نظام درمان می‌شود.

دکتر مسافری تأکید می‌کند که این برآوردها نیازمند تحقیق دقیق در تبریز است، اما شواهد موجود نشان می‌دهد عدد واقعی می‌تواند حتی بیشتر از این‌ها باشد.

وی درباره اینکه چرا تاکنون برنامه‌ها و طرح‌های کنترل آلودگی هوا در کشور موفق نبوده است؟ اظهار داشت: ۲۱ دستگاه در زمینه کنترل آلودگی هوا دارای مسئولیت هستند؛ لذا به جرأت می‌توان گفت مشکل اصلی آلودگی هوا در ایران، نبود یک متولی واحد و قدرتمند است. در حال حاضر، به‌طور مثال از این ۲۱ دستگاه، وزارت نفت مسئول کیفیت سوخت است، وزارت صمت مسئول تولید خودرو استاندارد است، شهرداری مسئول تأمین حمل‌ونقل عمومی است، سازمان محیط‌زیست مسئول نظارت، و چندین نهاد دیگر هر یک بخشی از مسئولیت را بر عهده دارند. وضعیت موجود نشان می‌دهد این دستگاه‌ها و سایر نهادهای مسئول آن‌گونه که باید به وظایف قانونی خود عمل نکرده‌اند و همین موضوع سبب بروز آلودگی هوا شده است. به‌واقع رسیدگی به آلودگی هوا بین دستگاه‌ها سرگردان مانده است.

عضو مرکز تحقیقات سلامت و محیط‌زیست درباره راهکارهای کنترل آلودگی هوا به‌صورت مقطعی برای عبور از این بحران گفت: پیش‌بینی دقیق دوره‌های اینورژن و اقدام پیش از وقوع بحران، محدودیت تردد خودروها در مرکز شهر، دورکاری و کاهش فعالیت ادارات در روزهای آلوده، تعطیلی هدفمند مراکز آموزشی، کاهش مصرف سوخت‌های سنگین، تقویت حمل‌ونقل عمومی حتی به‌صورت موقت از جمله راهکارهای مقطعی است. در خصوص راهکارهای بلندمدت نیز که نیازمند اراده همه‌جانبه است، می‌توان به توسعه زیرساخت‌ها (تکمیل خطوط مترو، خرید اتوبوس‌های جدید و برقی، نوسازی ناوگان حمل‌ونقل بین‌شهری و درون‌شهری)، اصلاح انرژی و صنعت (بهبود کیفیت سوخت، نوسازی صنایع آلاینده، جانمایی صحیح نیروگاه‌ها، ساخت نیروگاه‌های کوچک‌تر در نقاط کم‌خطر)، اقدامات علمی (دو برابر شدن تعداد ایستگاه‌های پایش، دسترسی آزاد پژوهشگران به داده‌ها، مدل‌سازی پراکندگی آلودگی توسط دانشگاه‌ها)، برنامه‌ریزی کلان (تدوین چشم‌انداز «تبریز ۲۰۲۵» با شاخص‌های قابل سنجش، تعیین سهم هر دستگاه و پایش عملکرد آن)، و فرهنگ‌سازی و مشارکت مردم اشاره کرد. بدون تغییر رفتار و مشارکت شهروندان، هیچ برنامه‌ای به نتیجه نمی‌رسد.

دکتر مسافری درباره اثرات آلودگی هوا نیز گفت: آلودگی هوا اثراتی فراتر از سرفه و سوزش چشم دارد. هرچند در تبریز مطالعه‌های جامع کم است، اما تجربه جهانی نشان می‌دهد آلودگی هوا بر کشاورزی، کیفیت خاک و آب، اکوسیستم‌ها، حیات‌وحش و حتی سلامت روان نیز اثر دارد. ذرات معلق تنها در هوا باقی نمی‌مانند؛ آن‌ها روی خاک و سطوح می‌نشینند و در چرخه غذایی وارد می‌شوند.

وی تأکید می‌کند: مردم در روزهایی که هوا آلوده است باید موارد بسیاری را رعایت کنند که از جمله این موارد می‌توان به پرهیز از تردد غیرضروری، عدم خروج از منزل برای کودکان، سالمندان و بیماران، استفاده از ماسک، عدم فعالیت ورزشی در فضای باز (ائل گلی و عون بن علی) ، تغذیه مناسب و مصرف مایعات کافی اشاره کرد.

استاد دانشگاه علوم پزشکی تبریز در پایان تأکید کرد: یکی از راهکارهای اساسیِ جلب مشارکت مردم برای همراهی در اجرای طرح‌های کاهش آلودگی هوا، اطلاع‌رسانی سریع و دقیق است. با توجه به اینکه در دوره‌های مختلف همچون ایام کرونا و جنگ ۱۲روزه و… از طریق پیامک هشدارهای لازم به مردم اعلام می‌شد، لذا در ایام آلودگی هوا نیز اگر از همین طریق اطلاع‌رسانی دقیق درباره رعایت موارد ضروری انجام گیرد، میزان مشارکت مردم برای کنترل آلودگی هوا به مراتب افزایش می‌یابد.

گفتگو و تنظیم: روفیا اقدم

آرمیندخت نوتاش

عکس از:سولماز مرادی