پایگاه سازهخبر، بهعنوان نخستین و پربازدیدترین رسانه تخصصی حوزه شهری، راه و ساختمان در شمالغرب کشور، در ادامه سلسله گفتمانهای تخصصی خود، میزبان مهندس کمال یوسفپور، آرشیتکت و مدرس دانشگاه که به عنوان عضو پنل گفتوگو در چند رویداد اخیر معماری تبریز مشارکت داشته است، بود تا وضعیت برگزاری همایشها و نشستهای معماری در تبریز را از ابعاد مختلف مورد بررسی قرار دهد.
به گزارش سازه خبر، معماری تبریز، بهرغم پیشینه تاریخی، جایگاه دانشگاهی و حجم بالای ساختوساز، با پرسشها و چالشهای جدی در حوزه کیفیت فضا، آموزش، ارتباط با بازار کار و کارکرد رویدادهای حرفهای مواجه است. افزایش تعداد سمینارها و ایونتهای معماری در سالهای اخیر، اگرچه نشانهای از پویایی ظاهری است، اما ضرورت بازخوانی انتقادی اهداف، کارکردها و اثرگذاری آنها را بیش از پیش برجسته کرده است.
سازه خبر، با اتکا به دیدگاههای مهندس کمال یوسفپور، به تحلیل وضعیت کنونی معماری تبریز و نسبت آن با آموزش، رویدادها و گفتمان حرفهای میپردازد.
به باور یوسفپور، ارزیابی وضعیت معماری صرفاً بر اساس حجم ساختوساز یا افزایش آگاهی مردم نسبت به تفاوت میان معمار و مهندس عمران، معیار دقیقی برای سنجش کیفیت نیست. یکی از شاخصهای قابل ارزیابی، حضور معماران تبریزی در جوایز معتبر معماری است. با وجود برگزاری بیش از دو دهه «جایزه معمار»، تاکنون پروژهای از تبریز موفق به کسب این جایزه نشده است؛ موضوعی که حتی با وجود نگاههای انتقادی به این جوایز، بهعنوان یک نشانه قابل تأمل تلقی میشود.
از سوی دیگر، تجربه زیستی شهر نیز گواه کمبودهای جدی است: فقر فضاهای فرهنگی، نبود سالنهای باکیفیت و ضعف معماری در پروژههای عمومی و حتی مسکونی. این وضعیت، با جایگاه تاریخی تبریز بهعنوان «شهر اولینها» و تعداد زیاد دانشگاهها و معماران، تناقضی آشکار دارد. در بخش کارفرمای خصوصی و در پروژههای دولتی، انگیزه و نگاه جدی به کیفیت معماری دیده نمیشود. معدود ساختمانهای دارای کاربری فرهنگی که در شهر موجود هستند، از منظر معماری رضایتبخش نیستند و این مسئله پرسشهایی درباره نقش کارفرمایان عمومی و دقت در انتخاب مشاوران ایجاد میکند.
یکی از چالشهای بنیادین، گسست میان آموزش دانشگاهی و واقعیت معماری شهر است. اساتید معماری، برای تدریس ناچار به استناد به نمونههای خارج از شهر هستند، چرا که مصادیق قابل دفاع در بستر شهر تبریز اندک است. این در حالی است که از نظر منابع انسانی و دانش نظری، شرایط امروز بهمراتب غنیتر از گذشته است، اما خروجیها این پیشرفت را بازتاب نمیدهند. به اعتقاد مهندس یوسفپور، افزایش کمّی معماران و شرکتهای مشاور، بدون نظام مؤثر کنترل کیفیت، به تضعیف کلی خروجی معماری منجر شده است.
این مدرس دانشگاه معتقد است برگزاری همایشها، سمینارها و رویدادهای آموزشی برای معماران، امری ضروری تلقی میشود، اما کارکرد آنها نباید با آموزش دانشگاهی یا انتقال عمیق دانش نظری اشتباه گرفته شود. نقش اصلی این رویدادها، حساسکردن جامعه، نه فقط معماران، بلکه استفادهکنندگان فضا، نسبت به کیفیت معماری، ایجاد امکان مقایسه و افزایش آگاهی عمومی است.
به باور مهندس یوسف پور، بسیاری از رویدادهای کنونی بیش از آنکه داعیه آموزش داشته باشند، نوعی «دورهمی معمارانه» هستند. معماری، برخلاف بسیاری از رشتههای علمی، از الگوی کلاسیک همایشها تبعیتپذیر نیست و تلاش برای کپیبرداری از فرمت سایر علوم، لزوماً به نتیجه مطلوب نمیرسد. همایشها باید در حد و اندازه خود تعریف شوند؛ نه میتوان انتظار داشت بار آموزشیای را جبران کنند که دانشگاه نتوانسته منتقل کند و نه ذات معماری چنین انتقالی را در قالبهای کوتاهمدت ممکن میسازد.
این استاد معماری گفت: بخش قابل توجهی از رویدادهای معماری، در مرز میان همایش تخصصی و نمایشگاههای مصالح ساختمانی قرار گرفتهاند. وابستگی به اسپانسرها، اگرچه راهی برای تأمین مالی است، اما اغلب به تداخل نقشها و تغییر اولویتها منجر میشود. از یکسو دریافت هزینه ثبتنام با انتقاد مواجه میشود و از سوی دیگر، اسپانسرها انتظاراتی فراتر از ماهیت رویداد دارند.
مهندس یوسفپور تأکید میکند که باید سطح انتظار از همایشها تعدیل شود. همایشها بیش از آنکه محل «تزریق علم» باشند، بستری برای زنده نگه داشتن جو معماری، افزایش انگیزه دانشجویان و تسهیل گفتوگو میان معماران و سازندگان هستند. آسیب اصلی زمانی شکل میگیرد که رویدادها صرفاً به ویترین بیزنسها تبدیل میشوند.
پرسش اساسی این است که آیا انتظار ما از این رویدادها واقعبینانه است یا خیر. این رویدادها بلافاصله مورد پرسش قرار میگیرند که «دستاورد ملموس» آنها چه بوده و چه تاثیری بر افزایش کیفیت معماری در شهر خواهند داشت. این در حالی است که اگر قرار بر مورد پرسش قرار دادن دستاوردهای رویدادهای معماری باشد، باید همایشهای نوعا بیخاصیت دانشگاهی را نیز که با بودجه عمومی و موضوعات کاملا پراکنده، صرفا با هدف تامین تعداد مقاله مورد نیاز برای ارتقای پایه اساتید و تکمیل پروسه دفاع دانشجویان تحصیلات تکمیلی و بدون تاثیر مشخص بر فضای معماری برگزار میشوند، وارد این بررسی کرد؛ یا از نهادهای موثر و تعیینکننده، مثل شهرداری و نظام مهندسی هم این مطالبه را مطرح کرد که برای ارتقای کیفیت معماری چه برنامهای دارند و اساسا آیا دارای چنین دغدغهای هستند یا اینکه خود را صرفا مسئول اخذ عوارض و تعرفه میدانند؟ بنابراین نمیتوان از چند رویداد محدود انتظار داشت که بهتنهایی کیفیت معماری را تضمین کنند، چرا که ارتقا کیفیت معماری شهر مسئلهای چندوجهی است و عناصر و بازیگران بسیاری در آن دخیل هستند و مطالبه ما باید منصفانه و متناسب با میزان نقش هر یک از آنها باشد.
مهندس یوسف پور معتقد است یکی از ضعفهای اساسی رویدادهای معماری در تبریز، نبود گفتمان شفاف، مستمر و نهادینهشده است. به بیان دیگر، اگرچه رویدادها بهصورت پراکنده برگزار میشوند، اما اغلب فاقد «پرچم مشخص» هستند؛ پرچمی که نشان دهد این رویداد دقیقاً در چه حوزهای تعریف میشود و چه هدفی را دنبال میکند. آیا تمرکز آن بر بیزنس و اقتصاد معماری است؟ بر آموزش حرفهای؟ بر معماری کلاسیک یا تجربهگرا؟ یا صرفاً محفلی برای تبادل نظر؟ این ابهام، باعث سردرگمی مخاطب و تداخل فیلدهای کاری میشود.
در چنین شرایطی، مرز میان آموزش، تبلیغ، نمایش و نقد حرفهای از بین میرود و همایشها به ترکیبی ناهمگون از موضوعات تبدیل میشوند. این وضعیت نهتنها به ارتقای سطح معماری کمک نمیکند، بلکه گاهی پیامهای متناقضی به دانشجویان و فعالان جوان منتقل میکند. به اعتقاد یوسفپور، مشکل اصلی در «تعدد رویدادها» نیست، بلکه در نبود هویت روشن برای هر رویداد است. اگر هر جریان با خط فکری و موضوعی مشخص فعالیت کند، بهتدریج تفکیک طبیعی میان علایق، سلیقهها و گرایشهای حرفهای شکل میگیرد.
مهندس یوسفپور تاکید میکند: نمونههای موفق، نشستهای گفتوگومحور و تجربهگرا هستند که حتی در مقیاس کوچک، با هدف و مسیر مشخص برگزار میشوند. در این رویکرد، مخاطب از پیش میداند که با چه نوع محتوایی مواجه خواهد شد و بر اساس علاقه و نیاز خود انتخاب میکند. شکلگیری چنین گفتمانهایی در تبریز، مستلزم شفافیت برگزارکنندگان، صداقت حرفهای و پرهیز از تداخل حوزههاست؛ امری که در صورت تحقق، میتواند به تدریج به انسجام و بلوغ فضای معماری شهر منجر شود.
وی در خصوص اینکه چرا تعداد همایش ها و نشست های معماری اخیرا در تبریز افزایش یافته است، گفت: افزایش سمینارها و ایونتهای معماری در تبریز، بیش از آنکه نشانه انحراف باشد، واکنشی به یک دوره طولانی کمبود و رکود است. این خلأ، هیجانی مقطعی ایجاد کرده که به رشد ناگهانی رویدادها انجامیده است. در عین حال، نبود همایشهای باکیفیت، زمینه را برای ظهور جریانهای کممایه یا غیرتخصصی فراهم کرده است.
یوسفپور پیشنهاد میکند که تمرکز بر نشستهای کوچک، محدود و موضوعمحور میتواند به ارتقای کیفیت و تخصصیشدن فضا کمک کند. این نوع رویدادها، ظرفیت پرورش ذائقه حرفهای و حتی عمومی را دارند؛ مشروط بر آنکه با حمایت نهادهای مؤثر، دانشگاهها و نظام مهندسی همراه شوند.
این مدرس دانشگاه در رشته معماری تاکید میکند: دانشگاهها باید از قالب صرفاً آموزشی برای ارائه دروس پیشبینی شده در سرفصلهای درسی خارج شوند و به برگزاری سخنرانیها و نشستهای الهامبخش روی آورند؛ الگویی که در دانشگاههای معتبر جهان رایج است. در این میان، نقش افراد اثرگذار، چه در دانشگاه و چه در نظام مهندسی بسیار تعیینکننده است. حمایت از معماران و پروژههای شایسته، ایجاد فضا برای ارائه و نقد آثار و شکلدهی به گفتمان حرفهای، از جمله اقداماتی است که میتواند مسیر معماری را اصلاح کند.
از منظر این استاد معماری، جذابترین و مؤثرترین فرمت رویداد، «گفتوگو» است؛ عنصری که اغلب در همایشها نادیده گرفته میشود یا به انتهای برنامه موکول میگردد. یک رویداد موفق باید گفتمان و پارادایم مشخص داشته باشد؛ موضوع و رویکرد آن برای مخاطب شفاف باشد؛ با فرم و ساختار متناسب با محتوای خود طراحی شود؛ فرصت واقعی برای گفتوگو و تبادل نظر فراهم کند. تنها در چنین شرایطی است که مخاطب میداند از رویداد چه خواهد شنید و چگونه میتواند با آن ارتباط برقرار کند.
معماری تبریز امروز با چالشی چندلایه مواجه است؛ کثرت ساختوساز بدون کیفیت متناسب، شکاف میان آموزش و واقعیت شهری و رویدادهایی که بیش از آنکه اثرگذار باشند، دچار ابهام در هویت و گفتمانی هستند که آن را نمایندگی میکنند. با این حال، افزایش توجه به برگزاری نشستها و ایونتها، اگر بهدرستی هدایت شود، میتواند فرصتی برای شکلگیری گفتمان، ارتقای ذائقه عمومی و بازتعریف جایگاه معماری در شهر باشد. شرط تحقق این هدف، شفافیت، صداقت حرفهای، حمایت نهادهای موثر و بازگشت به گفتوگو درباره هسته اصلی معماری است.
گفتگو و تنظیم: روفیا اقدم
آرمیندخت نوتاش
عکس از:سولماز نوری
دیدگاهتان را بنویسید