پایگاه سازهخبر، بهعنوان نخستین و پربازدیدترین رسانه تخصصی حوزه شهری، راه و ساختمان در شمالغرب کشور، در ادامه سلسله گفتمانهای تخصصی خود، میزبان دکتر حسین اسمعیلی سنگری، عضو هیات علمی پژوهشگاه میراث فرهنگی کشور، استاد مدعو دانشکده های هنر و معماری و مدیر اسبق مجموعه میراث جهانی بازار تاریخی تبریزبود تا وضعیت «بررسی تاب آوری بافت های تاریخی در تبریز در مواقع بحرانی » را از ابعاد مختلف مورد بررسی قرار دهد.
به گزارش سازه خبر،امروز، پس از تجربه بحرانهای اخیر منطقه و شرایطی که بار دیگر مسئله آسیبپذیری شهرها را یادآوری کرد، «سازهخبر» بر آن شد در راستای برگزاری سلسله گفتمان های تخصصی خود موضوع تابآوری را مورد بررسی قرار دهد؛ مفهومی که بهویژه برای شهر تاریخی تبریز، اهمیتی حیاتی دارد.
در نخستین گفتمان سال 1405، موضوع «بررسی تاب آوری بافت های تاریخی در تبریز در مواقع بحرانی » با حضور دکتر حسین اسمعیلی سنگری مورد بررسی قرار گرفت.
به اعتقاد دکتر اسمعیلی سنگری، تابآوری اگرچه امروز بیشتر بهعنوان یک مفهوم تخصصی مطرح میشود، اما در واقع انسان از آغاز شکلگیری تمدن با آن آشنا بوده است؛ نوعی توان دوام آوردن، انعطافپذیری و بازگشت پس از بحران.
او معتقد است در تابآوری شهری، تنها مسئله کالبد و ساختمان مطرح نیست، بلکه موضوعاتی مانند هویت، تعلق خاطر فرهنگی و اجتماعی، حافظه تاریخی و حتی روابط اقتصادی نیز نقش تعیینکننده دارند. از همین رو، بافتهای تاریخی با وجود آنکه بخش کوچکی از شهرها را تشکیل میدهند، مهمترین بخش هویتی آنها محسوب میشوند و به همین دلیل، مسئله تابآوری در این بافتها اهمیتی دوچندان پیدا میکند.
تابآوری در سادهترین تعریف، توان یک شهر، جامعه یا فضا برای دوام آوردن، بازگشت و ادامه حیات پس از بحران است. اگرچه این واژه در سالهای اخیر بیشتر وارد ادبیات تخصصی شهرسازی، معماری و مدیریت بحران شده، اما در حقیقت مفهومی قدیمی به قدمت خود تمدن انسانی است؛ انسانها، شهرها و جوامع همواره برای بقا ناگزیر به یادگیری تابآوری بودهاند.
در حوزه شهری، تابآوری تنها به مقاومت کالبدی محدود نمیشود. هویت فرهنگی، حافظه جمعی، تعلق اجتماعی، پویایی اقتصادی و حتی شیوه زیست مردم، همگی بخشی از ظرفیت تابآوری یک شهر را شکل میدهند. به همین دلیل، بافتهای تاریخی با وجود آنکه معمولاً بخش کوچکی از مساحت شهرها را تشکیل میدهند، مهمترین بخش هویتی آنها محسوب میشوند؛ فضاهایی که گذشته، فرهنگ و روح زندگی شهری را در خود حفظ کردهاند.
تبریز؛شهری که بارها از نو برخاسته است
از نظر دکتر اسمعیلی سنگری ،بررسی تاریخ تبریز نشان میدهد که مفهوم تابآوری، پیش از آنکه به یک واژه تخصصی تبدیل شود، در تجربه زیسته این شهر حضور داشته است. تبریز در طول تاریخ بارها با زلزلههای ویرانگر، جنگ، اشغال، آتشسوزی و سیلاب مواجه شده، اما هر بار توانسته دوباره خود را بازسازی کند و حتی به دورهای تازه از شکوفایی برسد.
نمونه شاخص این مسئله، بازار تاریخی تبریز است؛ مجموعهای که پس از زلزله سال ۱۱۹۳ هجری قمری آسیبهای گستردهای دید، اما با اتکا به ظرفیتهای اجتماعی و اقتصادی شهر، دوباره احیا شد. اهمیت این تداوم تاریخی تا جایی است که یکی از دلایل توجه کارشناسان یونسکو به بازار تبریز و ثبت جهانی آن، نه فقط معماری آن، بلکه استمرار حیات، پویایی اقتصادی، مراودات فرهنگی و تداوم عملکرد آن در طول قرنها بوده است.
تابآوری بازار تبریز را میتوان در بحرانهای معاصر نیز مشاهده کرد. تجربه آتشسوزی سال ۱۳۹۸ نشان داد که اقداماتی مانند بهبود دسترسیها، تغییر کفسازیها، آمادگی مدیریت بحران و هماهنگی نهادهای مرتبط، نقش مهمی در کنترل سریع بحران و کاهش خسارتها داشتهاند. این تجربه نشان میدهد که تابآوری صرفاً یک مفهوم نظری نیست، بلکه نتیجه برنامهریزی، آمادگی و مدیریت مستمر است.
تابآوری؛ فراتر از مرمت کالبدی
یکی از مهمترین نکاتی که در بحث تابآوری بافت تاریخی مطرح میشود، تفاوت میان «بازسازی صرف» و «احیای واقعی» است. تجربه بسیاری از شهرها در جهان، بهویژه پس از جنگ جهانی دوم، نشان داد که بازگرداندن حیات به شهر تنها با ساخت دوباره ساختمانها ممکن نیست. شهر زمانی احیا میشود که هویت، خاطره جمعی و روح زندگی در آن حفظ شود.
نمونههایی مانند بازسازی کلیسای نوتردام پاریس پس از آتشسوزی، یا تداوم حیات تاریخی در شهر تاریخی کیوتو، نشان میدهد که در جهان امروز، حفاظت از هویت تاریخی بخش جداییناپذیر تابآوری شهری محسوب میشود.
در همین چارچوب، بسیاری از رویکردهای قدیمی که مبتنی بر بازسازی عینبهعین یا ساخت پروژههای جدید بدون توجه به بستر تاریخی بودند، امروز مورد نقد قرار گرفتهاند. تجربه برخی پروژههای موسوم به بازآفرینی شهری در تبریز نیز نشان داده که صرف ساخت کالبد جدید، بدون توجه به تعلق خاطر اجتماعی و حیات واقعی فضا، نمیتواند به احیای پایدار بافت تاریخی منجر شود.
ضرورت یک طرح جامع مدیریت بحران برای بافت تاریخی تبریز
اگرچه تبریز در طول تاریخ توانسته ظرفیت بالایی در بازگشت پس از بحران نشان دهد، اما اتکا به این سابقه تاریخی بهتنهایی کافی نیست. قرارگیری شهر بر روی گسلهای فعال، احتمال وقوع زلزله، خطر آتشسوزی در بافتهای متراکم تاریخی و حتی تهدیدات ناشی از بحرانهای انسانی، ضرورت برنامهریزی دقیقتر را دوچندان میکند.
بر اساس دیدگاههای مطرحشده در این گفتمان تخصصی، بخش مهمی از مطالعات شناختی بافت تاریخی تبریز طی سالهای گذشته توسط نهادهایی چون میراث فرهنگی و وزارت راه و شهرسازی انجام شده و امروز شناخت قابلتوجهی از وضعیت بافت تاریخی وجود دارد. مسئله اصلی اکنون، تبدیل این مطالعات به یک «طرح جامع مدیریت بحران» است؛ طرحی که بتواند پیش از وقوع حادثه، سناریوهای مختلف را پیشبینی و سازوکار واکنش سریع را تعریف کند.
در این میان، نقش مدیریت شهری، میراث فرهنگی، متخصصان مستقل و همچنین مشارکت مردم اهمیت ویژهای دارد. تجربه تاریخی تبریز نشان داده هر زمان مردم در فرآیند حفاظت و احیای بافت تاریخی مشارکت داشتهاند، نتایج ماندگارتر و موفقتری حاصل شده است.
آینده تابآوری بافت تاریخی
تابآوری بافت تاریخی تنها به معنای حفظ ساختمانهای قدیمی نیست؛ بلکه تلاشی برای حفظ تداوم زندگی شهری، هویت فرهنگی و حافظه جمعی است. بافت تاریخی زمانی تابآور باقی میماند که زندگی در آن جریان داشته باشد؛ موضوعی که از طریق احیای کاربریها، حضور مردم، پویایی اقتصادی و بازگشت عملکردهای شهری امکانپذیر میشود.
شاید مهمترین پرسش امروز این باشد که آیا میتوان پیش از وقوع بحران، برای حفاظت از حافظه تاریخی شهر آماده بود؟ تجربه تبریز نشان میدهد پاسخ این پرسش، بیش از هر چیز به میزان برنامهریزی، آگاهی عمومی و مشارکت جمعی و آموزش وابسته است.
گفتگو و تنظیم: آرمیندخت نوتاش / معمار و پژوهشگر
عکس از:سولماز نوری
دیدگاهتان را بنویسید