در دهه‌های اخیر، معماری و طراحی ساختمان‌ها از یک فعالیت صرفاً فنی و زیبایی‌شناختی فراتر رفته و به یکی از مهم‌ترین ابزارهای ارتقای سلامت انسان، حفاظت از محیط زیست و توسعه پایدار تبدیل شده است.

امروزه سازمان‌های بین‌المللی از جمله سازمان جهانی بهداشت (WHO)، برنامه محیط زیست سازمان ملل متحد (UNEP) و شورای جهانی ساختمان سبز (World Green Building Council) بر این موضوع تأکید دارند که ساختمان‌ها نه تنها محل زندگی و کار انسان هستند، بلکه نقش تعیین‌کننده‌ای در کیفیت محیط زیست، مصرف منابع طبیعی و سلامت جسمی و روانی افراد ایفا می‌کنند.

بر اساس مطالعات جهانی، افراد بخش عمده‌ای از زمان خود را در فضاهای سرپوشیده سپری می‌کنند. بنابراین کیفیت محیط داخلی ساختمان‌ها تأثیر مستقیمی بر سلامت، آسایش، بهره‌وری و کیفیت زندگی ساکنان دارد. از این رو، مفهوم «بهداشت مسکن» به عنوان یکی از ارکان سلامت عمومی مطرح شده است.

بهداشت مسکن تنها به تأمین سرپناه محدود نمی‌شود، بلکه شامل تأمین نور مناسب، تهویه مطلوب، کنترل آلودگی‌های محیطی، مدیریت پسماند، ایمنی ساختمان و دسترسی به آب سالم و خدمات بهداشتی نیز می‌شود.

“ساختمان بیمار” در اصطلاح به ساختمانی گفته می‌شود که شرایط محیط داخلی آن به دلیل ضعف تهویه، وجود آلاینده‌های شیمیایی و بیولوژیکی، نور یا صدای نامناسب و سایر عوامل محیطی، موجب بروز علائم جسمی و روانی در ساکنان می‌شود؛ به‌گونه‌ای که این علائم با حضور در ساختمان تشدید و با ترک آن کاهش می‌یابد یکی از مهم‌ترین چالش‌های معماری معاصر، کنترل آلودگی‌های محیطی در ساختمان‌ها است.

آلودگی صوتی ناشی از ترافیک، فعالیت‌های شهری و تجهیزات مکانیکی می‌تواند موجب اختلال خواب، افزایش استرس و کاهش تمرکز شود. همچنین طراحی نامناسب نورپردازی و استفاده نادرست از منابع نوری می‌تواند منجر به آلودگی نوری، اختلال در ریتم زیستی انسان و افزایش مصرف انرژی گردد.

از سوی دیگر، کیفیت هوای داخل ساختمان و تهویه مناسب از عوامل کلیدی در پیشگیری از بیماری‌های تنفسی و افزایش سلامت ساکنان محسوب می‌شوند.

مدیریت مصرف منابع نیز از موضوعات اساسی در معماری پایدار است. ساختمان‌ها سهم قابل توجهی از مصرف انرژی و آب جهان را به خود اختصاص می‌دهند. به همین دلیل، بهره‌گیری از فناوری‌های بهینه‌سازی مصرف انرژی، استفاده از انرژی‌های تجدیدپذیر، تجهیزات کم‌مصرف و سامانه‌های هوشمند مدیریت ساختمان در استانداردهای نوین طراحی مورد توجه قرار گرفته است. همچنین استفاده مجدد از آب خاکستری، جمع‌آوری آب باران و بازیافت پساب از راهکارهایی هستند که می‌توانند فشار بر منابع آبی را کاهش دهند.

مدیریت پسماند نیز از دیگر مؤلفه‌های مهم بهداشت محیط در ساختمان‌ها است. طراحی مناسب فضاهای جمع‌آوری و تفکیک زباله، پیش‌بینی سیستم‌های شوتینگ بهداشتی و فراهم کردن زیرساخت‌های بازیافت می‌تواند نقش مؤثری در کاهش آلودگی‌های زیست‌محیطی و ارتقای بهداشت عمومی داشته باشد. اصطلاح «ساختمان بیمار» (Sick Building) به ساختمانی اطلاق می‌شود که ساکنان یا کاربران آن در مدت حضور در ساختمان دچار علائم جسمی یا روانی نامطلوب می‌شوند، اما پس از ترک ساختمان این علائم کاهش یافته یا برطرف می‌گردد. در چنین شرایطی معمولاً نمی‌توان یک بیماری مشخص یا عامل واحد را به عنوان علت اصلی معرفی کرد و مجموعه‌ای از عوامل محیطی، فیزیکی، شیمیایی و بیولوژیکی در بروز این وضعیت نقش دارند.

سندرم ساختمان بیما Building Syndrome – SBS) نخستین بار در دهه ۱۹۷۰ و پس از گسترش ساختمان‌های مدرن با تهویه مکانیکی و پنجره‌های غیرقابل باز شدن مورد توجه قرار گرفت. بر اساس تعریف World Health Organization، سندرم ساختمان بیمار به شرایطی گفته می‌شود که گروهی از افراد حاضر در یک ساختمان از علائمی مانند سردرد، خستگی، تحریک چشم و گلو، خشکی پوست، سرگیجه، مشکلات تنفسی و کاهش تمرکز شکایت دارند و این علائم با حضور در ساختمان ارتباط زمانی مشخصی دارد. مهم‌ترین عوامل ایجاد ساختمان بیمار عبارت‌اند از:

• تهویه نامناسب و کمبود هوای تازه

• تجمع آلاینده‌های شیمیایی ناشی از مصالح ساختمانی، رنگ‌ها، چسب‌ها و مبلمان

• آلودگی بیولوژیکی شامل قارچ‌ها، کپک‌ها، باکتری‌ها و گردوغبار

• رطوبت نامناسب و نشت آب در ساختمان

• آلودگی ناشی از تجهیزات اداری و سیستم‌های مکانیکی

• نورپردازی نامناسب و آلودگی صوتی

• تراکم بالای جمعیت در فضاهای داخلی

پیامدهای ساختمان بیمار

ساختمان بیمار علاوه بر تأثیر بر سلامت افراد، موجب کاهش بهره‌وری کارکنان، افزایش غیبت از کار، کاهش رضایت ساکنان و تحمیل هزینه‌های اقتصادی به سازمان‌ها و جامعه می‌شود.

به همین دلیل امروزه کیفیت هوای داخل ساختمان (Indoor Air Quality)، تهویه مناسب، انتخاب مصالح کم‌انتشار، کنترل رطوبت و رعایت اصول بهداشت محیط از مهم‌ترین معیارهای طراحی معماری پایدار و ساختمان‌های سالم محسوب می‌شوند.

امروزه نظام‌های ارزیابی ساختمان سبز علاوه بر شاخص‌های انرژی و محیط زیست، معیارهای مرتبط با سلامت، رفاه و ایمنی کاربران را نیز مورد ارزیابی قرار می‌دهند.

این رویکرد نشان می‌دهد که معماری آینده باید فراتر از ساخت بنا، به خلق محیط‌های سالم، ایمن، پایدار و انسان‌محور بیندیشد.

لذا توجه به اصول بهداشت محیط، بهداشت مسکن و حفاظت از محیط زیست در طراحی معماری نه یک انتخاب، بلکه ضرورتی اجتناب‌ناپذیر برای دستیابی به شهرهای پایدار، ارتقای سلامت جامعه و حفظ منابع ارزشمند برای نسل‌های آینده است.

 دکتر محمد مسافری
فعال محیط زیست و پژوهشگر برتر دانشکده بهداشت دانشگاه علوم پزشکی تبریز در سال ۱۴۰۴