اقدامات صورت گرفته در دو دهه اخیر در حوزه معماری و شهرسازی کلانشهر تبریز در گفتگوی اختصاصی «دکتر محمد عزتی» معاون معماری و شهرسازی شهرداری کلانشهر تبریز با «سازه خبر» مورد بررسی قرار گرفت. 

به گزارش سازه خبر، معاون معماری و شهرسازی شهرداری کلانشهر تبریز در ابتدای این گفتگوی اختصاصی خوذ با «سازه خبر» در خصوص دستاوردها و اقدامات دو دهه اخیر در حوزه معماری و شهرسازی این شهر گفت:اگر بخواهیم دو دهه قبل را تحلیل کنیم ابتدا باید چهار چوب شهر را تحلیل نمائیم و اینکه چه اتفاقاتی افتاده است . مهمترین مورد این است که ما حدودا تا 20 سال قبل شهر را با طرح تفصیلی که سال1358 به تصویب رسیده بود مدیریت میکردیم. اولین طرح جامع تبریز در سال1349 و طرح تفضیلی آن متعلق به سال 1358 بود و با همان طرح ما تا سال 1390 شهر را مدیریت کرده ایم. از زمانیکه معاونت معماری و شهرسازی شهرداری تبریز را عهده دار شدم طرح تفصیلی را پیگیری کردم ولی متوجه شدیم نقشه شهر موجود نیست و برخی قسمتهای تبریز اصلا نقشه برداری نشده بود! و طرح تفصیلی تبریز بر اساس مطالعات دهه 40 تهیه شده بود. در آن زمان جمعیت این شهر 250هزار نفر بود و بسیاری از بافتهای شهری کلا فاقد طرح بود، در گذشته برخی از شهرکهای کنونی که اصطلاحا کوی نامیده میشد مانند باغمیشه، ارم و یاغچیان بصورت تکه ایی رشد کرده بودند بدون آنکه جزوی از شهر به حساب آیند. در نهایت در سال 1390اولین طرح تفصیلی تبریز را پس از انقلاب اسلامی به تصویب رساندیم که اکنون ملاک عمل شهرداری است که این مهم با تلاش شبانه روزی همکارانم محقق شد.

وی افزود: قبلا سابقه طرح تفصیلی چنین بود که وزارت راه طرح تفصیلی را تهیه و سایر نهادها از جمله شهرداری ها آن را اجرا میکردند و چه بسا در مواردی بین تهیه کننده و مجری طرح اختلاف پیش می آمد. مثلا ضوابطی که از طرح تفصیلی سال 1358 برگرفته شده بود بالای2000 مورد مغایرت بود که آنها را برطرف کرده و امروزه شاهد یک نقشه با پشتوانه جی آی اس شهری هستیم که بدنبال آن یک ضابطه شفاف بوجود آمده که در دسترس مردم است .

عزتی تاکید کرد: تا سال1390 برای یک موضوع مثلا اشرافیت چندین نوع ضابطه و انواع بخشنامه داشتیم. در واقع آنقدر روند تهیه طرح طولانی شده بود که شهر عملا با بخشنامه اداره میشد آن زمان شاهد چندین نوع بخشنامه برای یک موضوع شهری بودیم که شفاف کردن ضوابط همه این مشکلات را برطرف کرد. پس از تهیه نقشه جامع و ضوابط شهری سیستم یکپارچه شهرسازی تبریز را راه اندازی کردیم. دیگر دوران نقشه های سیاه و سفید شهری و نصب انواع الحاقات کاغذی و گم شدن و مخدوش شدن گذشته بود و تصمیم به ایجاد سیستم مکانیزه رایانه ای گرفته شد. بواقع تا آن دوران بایگانی های شهرداری تبریز شرایطی داشت که شخص هنگام ورود به آن دچار وهم میشد و چند بار هم مدارک در حوادث مختلف مفقود شده بودند. به این نتیجه رسیدیم که این اسناد را به صورت الکترونیکی آرشیو کرده و درنهایت به سیستم هوشمند تبدیل کنیم. لذا کل مدارک بایگانی های شهرداری مرکز و هشت شهرداری منطقه اسکن شدند و در اقدامی دو الی سه ساله بایگانی الکترونیکی شهرداری تبریز با اسکن 20 میلیون برگ و بررسی موضوعی 30 هزار پرونده عملیاتی شد.

معاون معماری و شهرسازی شهرداری تبریز خاطر نشان کرد: به این ترتیب بود که با بروز شدن نقشه ها، طرح تفصیلی و ضوابط سیستم یکپارچه شهرسازی تبریز راه اندازی شد و به مرور با گسترش این سیستم بخش های دیگری مانند کسر سهمیه، نظام مهندسی، ماده 100 ، درآمد و نوسازی وارد سیستم شدند بطوری که اکنون19 زیر سیستم بوجود آمده است که همه به یکدیگر وصل هستند و در حال حاضر پیگیری فعالیت مهندسان ناظر در شهر بطور هوشمند انجام میشود امروزه بیش از 6 هزار مهندس فعال عضو سازمان نظام مهندسی ساختمان  به این سیستم دسترسی دارند و کلا هر کسی که نیاز دارد میتواند از این سیستم استفاده کند. در رده بندی که سال قبل روزنامه انتخاب از لحاظ سامانه شفافیت برای معاونت معماری و شهرسازی شهرداریهای کشور اعلام کرده بود معاونت معماری و شهرسازی شهرداری تبریز تنها معاونتی بود که حداکثر نمره را در سطح کشور کسب کرده بود.

وی در ادامه به سایر اقدامات صورت گرفته نیز اشاره کرد و اظهار داشت:تعدادی طرحهای موضعی و موضوعی نیمه کاره نیز از جمله پروژه شهرک خاوران که متعلق به دهه 70 بود نیز در تبریز وجود داشت که باید به آن نیز رسیدگی می شد. درسال1382 کلیات یک فاز شهرک خاوران مصوب شده بود اما متاسفانه طرحش تهیه نشده بود که یکی از اقداماتمان تعیین تکلیف حداقل نصف طرح بود. لذا فاز یک را به وسعت هزار هکتار تعیین تکلیف کردیم که شامل مجموعه ایی از کاربریهای مسکونی، درمانی، عمومی و سرانه های شهری می شد. در واقع قبل از آنکه مردم در آنجا حضور داشته باشند خدماتش شکل گرفت از جمله بزرگترین بیمارستان کودکان و بزرگترین بیمارستان بیماران سرطانی شمالغرب، ورزشگاه و استخر خاوران، فرهنگسرا و سالن همایشهای بین المللی در فاز یک احداث شدند.

وی افزود: در شهرک ها ضوابط متفاوت از ضوابط شهرسازی کشوری بود. در کل کوچه ها شمال جنوب حذف و کل کوچه ها را 12متری و حتی بیشتر کار کردیم. قطعات ریز دانه 160 و  متری150 را حذف کردیم و از هدر رفت فضا های مفید جلوگیری کردیم به طور مثال در ساختمانهای احداث شده پاسیو دیگر وجود ندارد. از دیگر پروژه های نیمه کاره تبریز در آن دوران می توان به پروژه عتیق اشاره کرد که مقداری از آنرا دولت و شهرداری کار کرده بود. ما با سیاست کاری جدید نصف آنرا تبدیل به مجتمع مسکونی کردیم و از حالت مخروبگی خارج شد. از دیگر طرحهای موضعی و موضوعی شهر که بلاتکلیف رها شده بودند نیز می توان به کوی شهیدمدنی، کوی صنعتی مایان اشاره کرد که برای اینها نیز طرح تعیین شد.

عزتی با بیان اینکه بین دهه 80 الی 90 بیش از 15 مورد طرح موضعی کار کردیم، گفت:بلوک گلستان در این مدت بروز شد و پروژه آیسان نیز جزو آخرین بروز رسانی هایمان بود. در آن زمان بازار تاریخی تبریز ثبت جهانی نشده بود واقبال به بافت فرسوده کمتر بود مال سازی بیشتر مد بود از جمله ایران مال، تهران مال  و… پس از شیوع ویروس کرونا نگاه به تجاری سازی تغییر کرد. چون مردم را به سمت بازارهای مجازی سوق داده و تجاری سازی افت کرد. لذا در سالهای1402 سه مجتمع تجاری را در ائل گولی و رشدیه به مسکونی تغییر کاربری دادیم پروژه آیسان هم از40 طبقه به هشت طبقه کاهش پیدا کرد و اخیرا هم از شورای فنی میراث فرهنگی مورد بازدید و تائید قرار گرفته و از لحاظ انطباق نوع نما و معماری با بافت تاریخی ضوابط تکمیلی هم ارائه شد.

معاون معماری و شهرسازی شهرداری تبریز با تاکید بر اینکه با شکل گیری مناطقی همچون شهرک خاوران، مرزدارن، ولی عصر و…دیگر طرح تفضیلی جدید مشکلات احتمالی را نمی تواند بصورت ساختاری حل نماید و به جراحی شهر اقدام کند، اظهار داشت: طرحهای تفضیلی باید جایشان را به طرحهای موضعی و موضوعی بدهند چون سریعتر جواب داده و از بلاتکلیفی مردم جلوگیری می کنند یکی از دغدغه های تهیه طرحهای تفضیلی در کشور اینست که سرعت رشد شهرها سریعتر از سرعت تصویب طرح است گه این موضوع نیز به تائید وزارت راه و شهرسازی رسیده است.

وی به روزرسانی پروژه های عون ابن علی، پارک کوهستان، عباس میرزا و ائل گلی را که بصورت سلیقه ای اقدام و به صورت سلیقه ایی هم کنار گذاشته شده بودند را از دیگر پروژه های عملیاتی شده طی سالهای گذشته عنوان کرد و گفت: یکی از اقدامات خوبی که انجام دادیم این بود که پارک های اطراف شهر را بعنوان پارکهای منطقه ای شهری تعریف کردیم تا در آینده دست اندازی در حریم آنها انجام نشود. در کل، شهری که در طی سال1358 الی سال1385 حدود 30 سال با یک طرح ده ساله اداره میشد را امروز به پلن جامع شهری رسانده ایم. اکنون نقشه توسعه شهر به راحتی قابل حصول است.از دیگر موارد خوب باز آفرینی بافت فرسوده شهر بود یعنی نقشه باز آفرینی شهری را بروز کردیم قبلا با عناوینی مانند بافت فرسوده، بافت تاریخی و بافت حاشیه ایی مطرح میشد که گاها مغایرت هایی هم وجود داشت مثلا در یک نقشه قطعه تفکیکی فرسوده اعلام و در جایی دیگر نه، لذا طرحی تدوین و در قالب طرحهای توسعه شهری تصویب شد و امروز  حدود2300 هکتار در محدوده بازآفرینی شامل 580 هکتار بافت تاریخی و500 هکتار بافت حاشیه ایی را تثبیت کرده ایم. که این امر باعث نوشتن ضوابطی در جهت تسهیل ساخت و ساز در این حوزه شده است. در مقام مقایسه با دو شهر تهران و مشهد بعنوان شهر سوم هم از نظر اجرا و تهیه طرح رقابت میکنیم حتی تهران در حوزه نفوذ و دخالت در بافتها قابل مقایسه با تبریز نیست.

عزتی همچنین خاطر نشان کرد: از سال1401 به بعد بصورت کلان از چند جبهه وارد مقوله افزایش نفوذ پذیری در بافت فرسوده و حاشیه ایی شده ایم که اوج فعالیتش در خیابان 45 متری شهید آل هاشم مشهود است. یک خیابان یک کیلومتری را از میان یک بافت متراکم حرکت داده ایم که با مشکل اساسی انتقال زیر ساختهای شهری مواجه بوده ایم . به هرحال پروژه در حال پیشروی است و امیدواریم تا پایان امسال به بهره برداری برسد. در مورد بافت تاریخی نیز اقدامی که شهرداری تبریز انجام داد ورود به حوزه مناسب سازی محیط ها و فضا های بافت تاریخی است. امروزه همه گذرهای تاریخی تبریز سنگفرش شده و یا در حال سنگفرش شدن هستند. حتی به خیابان ارتش شمالی هم هرچند با نقدهایی همراه بود ورود کردیم هدفمان آنجا اتصال مرکز حاکمیت مردمی شهرداری به حاکمیت کشوری استانداری بود. روی هم رفته با این اقدامات مناطق تاریخی تبریز ارزش افزوده بیشتری پیدا می کنند. اخیرا نیز برای اجلاسیه جهانی شهرها و محیط های سکونت پذیر در مصر مطلبی تحت نام احیاء قلب شهر تهیه و ارسال شد که حائز دریافت جایزه جهانی و در حد طرحهای برتر بود این نشان می دهد کارهایی که در شهر انجام میدهیم در دنیا منعکس میشود و از اهمیت برخوردار است.

وی ورود به حوزه اقشار اعم از کودکان را از دیگر اقدامات مهم شهرداری تبریز عنوان کرد و گفت: برای نخستین بار در معاونت معماری و شهرسازی شهرداری تبریز عنوان تبریز شهر دوستدار کودک را مطرح کردیم. سال 1397 آقای بیل پارکس نماینده یونیسف در تهران را دعوت کردیم و تعدادی از ان جی او های خاص کودکان و مراکز خیریه و… را مورد بازدید قرار داد .مسابقه نقاشی کودکان در میدان جهاد برگزار شد و از ایده آنها پارک صفاری با نگاهی متفاوت طراحی شد و در نهایت اجرا شد. با تایید یونیسف و وزارت کشور تبریز جزو شهرهای پایلوت دوستدار کودک قرار گرفت. اینکار باعث شد شهرداری تبریز بودجه بیشتری را به سمت برنامه های کودک محور سوق دهد و در مدارس هزینه شود و مواردی همچون احداث زمین فوتبال و تنیس، تاسیس پارکهای کودکان، سالنهای رشد خلاقیت کودکان که الان هشت مورد درحال احداث است و… همگی پیرو همین عنوان تبریز شهر دوستدار کودک انجام گرفت و در نهایت توانستیم دستورالعملی برای شهر دوستدار کودک تدوین نمائیم که با تائید وزارت راه و شهرسازی و شورای عالی شهرسازی و معماری تبدیل به دستور العمل کشوری شد و نام تبریز بازهم مطرح گردد.

عزتی همچنین گفت: دستور العمل نماهای بافت تاریخی را نیز تدوین کردیم.اکنون در بافت تاریخی شاهد اجرای نماهای زیبا هستیم و نمای شیشه ایی دیده نمیشود بدنبال آن دستورالعمل نماهای کل شهر تدوین شد. تا پیش از حضور بنده در معاونت معماری و شهرسازی شهرداری تبریز تکمیل نشدن نما مشکلی در صدور پایان کار ساختمان نداشت و الزامی نبود اما به تدریج و پله پله وجود نماها را ابتدا در خیابانهای اصلی و سپس کل ساختمانهای شهر الزامی کردیم و صدور پایان کار را منوط به اجرای نما نمودیم. سپس به این مبحث ورود کردیم که در بافت تاریخی چه نما و در بافت جدید چه نمایی اجرا شود هرچند پشتوانه قانونی برای چنین امری نیست و نهایتا ارجاع به ماده صد هست اما ما کار خودمان را کردیم ولی در نهایت باید ضوابط و الزامات قانونی در مجلس شورای اسلامی در این باره تصویب شود.

وی با بیان اینکه همواره سعی کرده ایم جایگاه تبریز را با اقدامات شهرسازی به جایگاه رفیع برسانیم، افزود:خوشبختانه امروزه مسئولیت دبیرخانه کلانشهرها با ما است ودر هرنوبت انتخابات بعنوان سخنگوی معاونین20 کلانشهر انتخاب شده ایم به نوعی می توان گفت مسئولیت کلانشهرها با ماست و اگر امروز در مجلس جهت تصویب لوایح و دستورالعمل ها نظری میدهیم با افتخار بعنوان یک تبریزی به نمایندگی از سایر کلانشهرها در مجلس یا کمسیون عمران حضور پیدا می کنیم.

عزتی تاکید کرد: اعتقاد دارم که تبریز از این هم میتواند پیشرفته تر و بهتر مدیریت شود. تعدادی از ضوابط و ساختارها باید اصلاح شود از آنجائیکه به عنوان رئیس کمیسیون معماری و شهرسازی مجمع شهرداران کلانشهرهای ایران انتخاب شده ام هر موقع جلسه باشد حتی اگر با اتوبوس هم شده به تهران میروم تا درجلسه حضور یافته و در امور کلانشهرها و تبریز وحق و حقوق شهر مشارکت مستقیم داشته باشم. در هر حال باید در مباحث شرکت فعال داشت ولوایح را فوری تحلیل کرده و جلوی تصویب ضوابط اشتباه را گرفت.

معاون معماری و شهرسازی شهرداری کلانشهر تبریز در ادامه در خصوص بافت فرسوده تبریز و ضرورت نوسازی آن نیز گفت: در شهرهایی که قدمتشان بالا میرود بافت فرسوده شان هم بیشتر میشود. گاها بافت فرسوده از نظر من نماد افتخار شهراست. این یک پتانسیل است. در گذشته برای رفاه مردم آنجا مسیر گشایی شده است یا شبکه آب و فاضلاب و شبکه برق در آنجا مستقر شده و مدارسی احداث شده است لذا باید به بافت های فرسوده و نوسازی آنها در کنار احداث مسکن برای اقشار فاقد مسکن به عنوان یک موضوع واحد نگاه کنیم، تعریف نهضت ملی تامین مسکن برای قشر فاقد مسکن است.اگر امروز آنرا رها کنیم نمیتوانیم برای قشر فاقد مسکن که اغلب جوان هستند مسکن تهیه کنیم اگر قشر جوان که در این مناطق مستاجر و یا در کنار پدرو مادرشان در بافتهای فرسوده زندگی میکنند را از آنجا به پیرامون شهرها منتقل کنیم در واقع نشاط و سرزندگی را از بافتهای فرسوده سلب کرده ایم. هرگاه از بافت سنتی، جوانی جمعیت خارج شود سرزندگی خارج میشود ودر نتیجه کهولت انسان با کهولت بافت همراه میشود. ولی چون نسل تغییر میکند از نظر ما هیچ اشکالی ندارد جوانی، خانه فرسوده پدری را بازسازی و در آن زندگی کند. در حقیقت آماده سازی زمین یکی از گرانترین فعالیتهاست .

وی خاطر نشان کرد:البته در برخی موارد نیز براساس برنامه جامع ملزم به احداث کوی یا شهرک هستیم اما اینکار20 درصد جوابگوی رشد جمعیتی است. در کنار آن میتوانیم با ارائه انواع تشویقها مانند اعطای تسهیلات مناسب نسبت به بازسازی بافت فرسوده اقدام شود البته به شرط فروش آن به افرادی که فاقد مسکن بوده و از هیچ تسهیلات دولتی برای تامین مسکن استفاده نکرده اند. خوشبختانه تبریز جزو شهرهایی است که سند پیش فروش ساختمان در آن صادر شده است. یعنی اگر فردی برای چهار طبقه پروانه میگیرد چهار سند پیش فروش برایش صادر میشود. با تهیه دستورالعمل های مناسب تمام برنامه ها و طرح ها امکانپذیر است.

عزتی در خصوص آخرین وضعیت تعیین تکلیف فاز دوم شهرک خاوران تبریز نیز گفت:یکی از گره های فاز دو خاوران اینست که در تقسیمات سیاسی کشوری مشکل دارد. از دغدغه هایمان یکی اینست که در راستای حل مشکل الحاق مشکل تقسیمات آن حل شود که این مهم نیازمند پیگیری نمایندگان تبریز در مجلس شورای اسلامی است. علاوه بر این در راستای گسترش فضاهای گردشگری و سلامتی و غیر متمرکز کردن آنها از مرکز شهر و مدرن کردن فضا با نظر مستقیم شهردار محترم تبریز تصمیم گرفته شد منطقه ای از فاز یک خاوران تبدیل به مجموعه سلامت در حدود 200 هکتار شود.

معاون معماری و شهرسازی شهرداری تبریز با بیان اینکه بسیاری از مشکلات با برنامه ریزی و تدوین دستورالعمل های بموقع حل می شود، گفت:زمانی بعلت کمبود هتل در  تبریز دستور العمل هتل آپارتمان را تدوین کردیم که به سادگی هرکسی زمین 250 متری و بالای شش واحد مسکونی در اختیار داشت در صورت داشتن استحکام بنا و نبود خلافی میتواند هتل آپارتمان تاسیس کند در نتیجه در طول ده سال گذشته تعداد تخت های مسافر پذیر تبریز به همین راحتی دوبرابر شد که هیچ هزینه ایی هم برای دولت نداشت. یادستور العمل دیگری داشتیم که هر فردی در صورت احیای خانه های تاریخی میتواند کاربری های رستوران و ایجاد هتل را با تخفیف یا رایگان اعمال کند. شورای اسلامی شهر هم موافقت کرده است پروانه صدور هتل در بافت تاریخی رایگان است. چندین هتل به این روش درحال احداث است. باید در مورد احیاء بافت تاریخی برنامه داشت جهت تسریع امور هم شروع به کف سازی سنگفرش و احیا نماها و جداره های منطقه بازار نمودیم. منطقه بازار امیر تا سرای گرجی لر را هم تعویض نما داریم تا انگیزه ایی شود برای دیگران هرچند وظیفه اصلی شهرداری نیست اما خواستیم نمونه سازی کنیم.

وی در خصوص وضعیت ساخت و ساز دز تبریز نیز گفت:خوشبختانه شهرداری تبریز با تسهیلاتی که برای بافت فرسوده ارائه میدهد از جمله بسته تشویقی باز آفرینی که در سطح کشور بعد از تهران در تبریز تصویب و عملیاتی شد با دستورالعمل17بندی آن میتوانیم تراکم بیشتر دربرخی بافت های فرسوده اعمال کنیم لذا بدین جهت درطول سه سال اخیر برغم رکود در ساخت و ساز وارد تراز منفی نشده ایم و عمده ساخت و ساز در تبریز در حومه این شهر صورت می گیرد.