زلزله زمانی به فاجعه تبدیل میشود که یک شهر علاوه بر ساختمانهای آسیبدیده، راههای ارتباطی خود را نیز از دست بدهد.
به گزارش سازه خبر، در لحظات پس از وقوع یک زلزله شدید، زمان اهمیت حیاتی دارد؛ آمبولانس باید خود را به مصدوم برساند، آتشنشانی باید به محل حادثه دسترسی پیدا کند، نیروهای امدادی باید وارد مناطق آسیبدیده شوند و مجروحان باید هرچه سریعتر به مراکز درمانی منتقل شوند.
اما اگر خیابانها و معابر به دلیل ریزش ساختمانها، آوار، تخریب پلها، آسیب به زیرساختها یا ازدحام خودروها مسدود شوند، حتی وجود تجهیزات و نیروهای امدادی نیز الزاماً به معنای امدادرسانی سریع نخواهد بود.
این مسئله برای تبریز اهمیتی دوچندان دارد؛ شهری که در پهنهای با خطر لرزهای قابل توجه قرار گرفته و سابقه تاریخی زلزلههای مخرب را دارد.
مسئله فقط «مقاوم بودن ساختمانها» نیست
در سالهای گذشته بخش مهمی از مباحث مدیریت بحران تبریز بر مقاومسازی ساختمانها، شناسایی گسلها، رعایت حریم گسل و ارتقای کیفیت ساختوساز متمرکز بوده است؛ موضوعاتی که بدون تردید اهمیت بسیار زیادی دارند.
اما یک پرسش اساسی وجود دارد:
اگر ساختمانها آسیب ببینند، آیا شبکه معابر شهر امکان امدادرسانی سریع را فراهم میکند؟
مطالعات دانشگاهی انجامشده درباره تبریز نشان دادهاند که شبکه معابر شهری در برابر زلزله میتواند آسیبپذیری قابل توجهی داشته باشد. در مطالعهای درباره منطقه یک تبریز، عواملی همچون محصوریت معابر، تراکم جمعیتی و ساختمانی و ویژگیهای ساختمانها در ارزیابی آسیبپذیری شبکه معابر مورد توجه قرار گرفته و نتیجه، آسیبپذیری بالاتر از حد متوسط در بخش قابل توجهی از محدوده مورد مطالعه بوده است.
در مطالعه دیگری که شهرک باغمیشه را بررسی کرده، عواملی مانند تعداد گرهها، درجه محصوریت، فاصله از مراکز خطر، شیب، ویژگیهای خاک، فاصله از گسل و کیفیت سازهای در آسیبپذیری معابر لحاظ شده است. نتایج این مطالعه نشان داده که بخشی از معابر این محدوده در طبقه آسیبپذیری بالا و بسیار بالا قرار میگیرند.
این یافتهها یک پیام روشن دارد:
تابآوری تبریز در برابر زلزله را نمیتوان فقط با تعداد ساختمانهای مقاوم سنجید؛ شبکه دسترسی شهر نیز باید تابآور باشد.
خیابانی که در روز عادی مناسب است، الزاماً در بحران مناسب نیست
نگاه معمول ما به خیابان، عبور خودرو و کاهش ترافیک است؛ اما در شرایط بحران، کارکرد معبر تغییر میکند.
در زمان زلزله، یک خیابان باید بتواند همزمان بخشی از نیازهای امدادی، انتظامی، درمانی و لجستیکی شهر را پاسخ دهد.
بنابراین پرسشهای مهمی باید درباره شبکه معابر تبریز مطرح شود:
آیا مسیرهای جایگزین برای دسترسی به مناطق مختلف شهر پیشبینی شده است؟
اگر یک محور اصلی مسدود شود، مسیر دوم و سوم برای ورود نیروهای امدادی وجود دارد؟
آیا مسیرهای دسترسی به بیمارستانها، مراکز امدادی، آتشنشانی و مراکز مدیریت بحران در سناریوی زلزله مورد ارزیابی قرار گرفتهاند؟
و شاید مهمتر از همه:
اگر چند محور اصلی تبریز همزمان مسدود شوند، شهر چگونه به مناطق آسیبدیده دسترسی پیدا خواهد کرد؟
اینها پرسشهایی است که پاسخ آنها باید پیش از وقوع زلزله مشخص شود، نه در ساعات پس از حادثه.
خطر «گلوگاههای شهری»
یکی از مسائل مهم در طراحی شبکه دسترسی اضطراری، شناسایی گلوگاههاست.
ممکن است یک منطقه از چندین خیابان برخوردار باشد، اما همه این مسیرها در نهایت به یک یا دو محور اصلی متصل شوند. در چنین شرایطی، با مسدود شدن همان محورهای محدود، دسترسی به یک محدوده میتواند بهشدت مختل شود.
در بحران، تعداد خیابانها به تنهایی معیار مناسبی برای سنجش دسترسی نیست؛ نحوه اتصال آنها به یکدیگر و وجود مسیرهای جایگزین اهمیت دارد.
از این منظر، لازم است شبکه معابر تبریز با یک نگاه کاملاً بحرانمحور بازبینی شود؛ نه فقط بر اساس ترافیک روزمره.
بافتهای متراکم و فرسوده؛ نگرانی جدیتر
هرچه ساختمانها متراکمتر، معابر باریکتر و دسترسیها محدودتر باشند، احتمال اختلال در امدادرسانی افزایش پیدا میکند.
در چنین مناطقی، حتی ریزش یک یا چند ساختمان میتواند عرض مفید معبر را کاهش داده و مسیر را برای خودروهای امدادی غیرقابل استفاده کند.
این مسئله در بافتهای قدیمی، فرسوده و کمبرخوردار اهمیت بیشتری پیدا میکند؛ جایی که هم احتمال آسیب ساختمانها بالاتر است و هم ممکن است شبکه دسترسی از ظرفیت کافی برخوردار نباشد.
بنابراین نوسازی بافت شهری باید همزمان یک پروژه کاهش خطر زلزله و ارتقای دسترسی اضطراری تلقی شود.
تبریز به «شبکه راههای نجات» نیاز دارد
شاید یکی از مهمترین اقدامات مدیریت شهری و مدیریت بحران تبریز، تدوین و بهروزرسانی یک شبکه مشخص مسیرهای اضطراری باشد.
مسیرهایی که از قبل مشخص باشند و برای آنها سناریوهای مختلف تعریف شود:
- مسیر ورود نیروهای امدادی؛
- مسیر انتقال مصدومان به مراکز درمانی؛
- مسیر انتقال تجهیزات و ماشینآلات سنگین؛
- مسیرهای خروج و تخلیه اضطراری؛
- مسیرهای جایگزین در صورت انسداد محورهای اصلی؛
- نقاط مناسب برای استقرار موقت تجهیزات و اقلام امدادی.
در تجربه زلزله آذربایجان نیز یکی از درسهای مطرحشده، ضرورت شناسایی راههای دسترسی و پیشبینی فضاهای مناسب برای دپوی اقلام امدادی بود.
این یعنی مدیریت بحران موفق، از قبل از حادثه درباره مسیر حرکت نیروها، تجهیزات و مردم تصمیم گرفته است.
یک سؤال جدی برای مدیران تبریز
اکنون شاید زمان آن رسیده باشد که به جای پرسیدن اینکه «اگر زلزله بیاید چه خواهیم کرد؟»، سؤال دقیقتری مطرح کنیم:
اگر فردا یک زلزله شدید در تبریز رخ دهد، کدام خیابانها مسیرهای اصلی امدادرسانی خواهند بود و اگر همین خیابانها مسدود شوند، مسیر جایگزین چیست؟
اگر برای این سؤال پاسخ دقیق، نقشه مشخص و سناریوی عملیاتی وجود دارد، باید این برنامه برای افکار عمومی نیز تشریح شود.
و اگر وجود ندارد، شاید یکی از مهمترین اولویتهای مدیریت بحران تبریز همین امروز باید شناسایی، ایمنسازی و تقویت شبکه دسترسی اضطراری شهر باشد.
بحران، شهر را از نو تعریف میکند
زلزله فقط ساختمانها را آزمایش نمیکند؛ کارآمدی شهر را آزمایش میکند.
شهری تابآور است که پس از حادثه بتواند ارتباط خود را حفظ کند؛ نیروهای امدادی بتوانند وارد آن شوند، مصدومان بتوانند خارج شوند، تجهیزات بتوانند جابهجا شوند و خدمات حیاتی بتوانند ادامه پیدا کنند.
برای تبریز، که همواره موضوع خطر زلزله یکی از مهمترین دغدغههای ایمنی شهری آن بوده است، توجه به این موضوع دیگر نباید در حد یک بحث دانشگاهی باقی بماند.
شبکه معابر تبریز باید نه فقط برای روزهای عادی، بلکه برای روزی طراحی و مدیریت شود که شهر با یک بحران بزرگ روبهرو میشود.
چرا که در آن روز، ممکن است فاصله میان یک خیابان باز و یک خیابان مسدود، فاصله میان رسیدن بهموقع امداد و از دست رفتن یک فرصت نجات باشد.
دیدگاهتان را بنویسید