آیا در طراحی ساختمانهای امروز ایران، بامها را صرفاً بهعنوان پوشش ساختمان میبینیم یا آنها را بخشی از راهحل آینده انرژی میدانیم؟
در روزهایی که تأمین پایدار انرژی به یکی از چالشهای مهم کشور تبدیل شده است، نگاه به ظرفیت ساختمانها برای تولید انرژی، بیش از گذشته اهمیت پیدا میکند. در همین راستا، خبر مطرحشده درباره الزام نصب نیروگاههای خورشیدی در ساختمانهای چهار طبقه و بالاتر در ایران، بار دیگر ضرورت توجه به این موضوع را در صنعت ساختمان برجسته کرده است.
بر اساس گزارشی که در ۲ مهر ۱۴۰۵منتشر شد، معاون وزیر نیرو از هماهنگی با سازمان نظام مهندسی ساختمان برای در نظر گرفتن این الزام خبر داده است. با این حال، زمان اجرای آن هنوز اعلام نشده و جزئیات نهایی مقررات نیازمند پیگیری و بررسی است.
بام؛ بخشی از ظرفیت پنهان ساختمان
در طراحی متداول بسیاری از ساختمانهای شهری، بام بیشتر بهعنوان فضایی برای استقرار تجهیزات تأسیساتی، مخازن و دسترسیهای فنی در نظر گرفته میشود. این در حالی است که با طراحی مناسب، همین سطح میتواند ظرفیت قابلتوجهی برای تولید انرژی خورشیدی داشته باشد.
پنلهای خورشیدی میتوانند بخشی از برق مورد نیاز ساختمان را تأمین کنند و در صورت طراحی و بهرهبرداری صحیح، وابستگی به شبکه برق را کاهش دهند. البته میزان تولید انرژی به عواملی مانند شرایط اقلیمی، جهتگیری پنلها، میزان تابش، سایهاندازی ساختمانهای مجاور و ظرفیت تجهیزات بستگی دارد.
بنابراین، استفاده از انرژی خورشیدی را نمیتوان صرفاً به نصب چند پنل روی بام محدود کرد. این موضوع به تصمیمهایی بازمیگردد که باید از مراحل اولیه طراحی ساختمان اتخاذ شوند.
معماری؛ از طراحی امروز تا نیازهای فردا
یکی از نکات مهم در توسعه انرژی خورشیدی، ضرورت هماهنگی میان معماری، سازه و تأسیسات مکانیکی و برقی است.
در صورتی که امکان نصب سامانههای خورشیدی از ابتدا در طراحی ساختمان پیشبینی شود، میتوان محل استقرار پنلها، مسیر عبور کابلها، دسترسی برای تعمیر و نگهداری، ظرفیت باربری سازه و ارتباط تجهیزات با شبکه برق را با دقت بیشتری بررسی کرد.
در مقابل، نصب تجهیزات روی ساختمانی که برای این منظور طراحی نشده است، ممکن است با محدودیتهایی مانند کمبود فضای مناسب، سایهاندازی، دشواری دسترسی و نیاز به تقویت سازه همراه باشد.
تجربه سیاستگذاری در اتحادیه اروپا نیز نشان میدهد که موضوع انرژی خورشیدی بهتدریج از مرحله انتخاب تجهیزات فراتر رفته و به بخشی از الزامات طراحی ساختمان تبدیل میشود. در مقررات جدید این اتحادیه، توجه به امکان بهرهگیری از انرژی خورشیدی در طراحی ساختمانهای جدید مورد تأکید قرار گرفته است. این رویکرد میتواند برای صنعت ساختمان ایران نیز قابل بررسی باشد؛ البته با توجه به تفاوتهای اقلیمی، اقتصادی و اجرایی.
چالشهای پیش رو در ایران
با وجود ظرفیت مناسب انرژی خورشیدی در بسیاری از مناطق ایران، توسعه این سامانهها بدون توجه به ملاحظات اقتصادی و فنی امکانپذیر نیست.
هزینه اولیه تجهیزات، نحوه تأمین مالی، کیفیت نصب، خدمات نگهداری، شرایط اتصال به شبکه برق و سازوکار بهرهبرداری از سامانههای مشترک در ساختمانهای چندواحدی، از جمله موضوعاتی هستند که باید در برنامهریزی این طرح مورد توجه قرار گیرند.
در ساختمانهای آپارتمانی، مسئله فقط نصب پنل نیست؛ بلکه باید مشخص شود فضای بام چگونه میان واحدها و تجهیزات مختلف تقسیم میشود، هزینهها بر چه اساسی تأمین خواهد شد و برق تولیدشده چگونه مورد استفاده قرار میگیرد.
همچنین در شهرهایی مانند تبریز، شرایط اقلیمی، برف و یخبندان، جهتگیری ساختمانها و کیفیت اجرای جزئیات فنی باید در طراحی سامانههای خورشیدی مورد توجه قرار گیرد.
ضرورت تغییر نگاه به ساختمان
توسعه انرژی خورشیدی در ساختمانها، فرصتی برای بازنگری در شیوه طراحی و اجرای پروژههای ساختمانی است. این تحول زمانی میتواند به نتیجهای پایدار برسد که میان سیاستگذاری انرژی، مقررات ساختمان، دانش مهندسی و توان اقتصادی سازندگان هماهنگی وجود داشته باشد.
اگر قرار است ساختمانهای آینده ایران سهم بیشتری در تأمین انرژی داشته باشند، لازم است از همان مرحله طراحی، ظرفیت تولید انرژی، مصرف بهینه و امکان نگهداری تجهیزات در نظر گرفته شود.
بام ساختمان میتواند فراتر از یک سطح پوششی عمل کند؛ اما تبدیل آن به بخشی مؤثر از زیرساخت انرژی شهر، به برنامهریزی دقیق و همکاری همه عوامل صنعت ساختمان نیاز دارد.
آینده انرژی ساختمانها، از تصمیمهایی آغاز میشود که امروز پشت میز طراحی گرفته میشوند.
آرمین دخت نوتاش/ معمار و پژوهشگر
دیدگاهتان را بنویسید