دکتر علی خیابانیان معمار و مدرس هوش مصنوعی، سخنران و دکتر فرحناز خادم دبیر همایش “فرایندهای بهره گیری از هوش مصنوعی در معماری” و مدیر گروه معماری دانشگاه میزان میهمانان «سازه خبر» بودند و در خصوص هوش مصنوعی و روند برگزاری این همایش روز پنج شنبه 14 آبان در دانشگاه میزان تبریز به گفتگو پرداختند.

به گزارش سازه خبر،هوش مصنوعی به‌سرعت در حال عبور از مرزهای یک فناوری نوظهور است و به یکی از عوامل تأثیرگذار بر شیوه فعالیت حرفه‌ای، تولید دانش و تصمیم‌گیری در حوزه‌های مختلف تبدیل می‌شود. معماری نیز به‌عنوان دانشی متکی بر خلاقیت، تحلیل، مهارت‌های فنی و شناخت نیازهای انسانی، در معرض تحولی قرار گرفته است که می‌تواند بسیاری از فرایندهای سنتی آن را دستخوش تغییر کند. در این میان، پرسش اساسی تنها چگونگی استفاده از ابزارهای جدید نیست، بلکه چگونگی حفظ نقش تفکر انسانی، دانش تخصصی و مسئولیت حرفه‌ای در مواجهه با این فناوری است.

در آستانه برگزاری همایش «فرایندهای بهره‌گیری از هوش مصنوعی در معماری» دردانشگاه میزان تبریز، سازه خبر در نشستی تخصصی با دکتر علی خیابانیان، معمار و مدرس هوش مصنوعی، و دکتر فرحناز خادم، دبیر این همایش و مدیر گروه معماری دانشگاه میزان تبریز، به بررسی ابعاد مختلف این تحول، تأثیر آن بر آینده حرفه معماری و ضرورت بازنگری در نظام آموزش دانشگاهی پرداخته است.

دکتر علی خیابانیان با اشاره به گستردگی و ماهیت در حال تکامل هوش مصنوعی، معتقد است این فناوری را نباید صرفاً یک ابزار جدید در کنار ابزارهای پیشین دانست. به گفته او، هوش مصنوعی در حال ورود به حوزه‌های مختلف است و گاهی چنان با سیستم‌های موجود ادغام می‌شود که حضور آن به‌سادگی قابل تشخیص نیست. تنوع نسل‌ها و سیستم‌های هوش مصنوعی و قابلیت یادگیری و توسعه آنها، شرایطی ایجاد کرده که حتی ذهن انسان نیز به‌تنهایی قادر به تسلط بر تمام ابعاد این فناوری نیست.

از نگاه وی، رابطه انسان و هوش مصنوعی رابطه‌ای دووجهی است؛ از یک سو، قابلیت‌های گسترده این فناوری می‌تواند وابستگی انسان به آن را افزایش دهد و از سوی دیگر، امکاناتی در اختیار متخصصان قرار می‌دهد که پیش از این دستیابی به آنها مستلزم صرف زمان و منابع بسیار بیشتری بود. این وابستگی در معماری نیز از فعالیت‌های ساده‌ای مانند تولید رندر آغاز شده و به‌تدریج به فرایندهای پیچیده‌تر طراحی و تولید خدمات تخصصی گسترش می‌یابد.

خیابانیان در عین حال بر تغییر تدریجی جایگاه انسان در این رابطه تأکید می‌کند. به اعتقاد او، یکی از روندهای مهم در حال شکل‌گیری، حرکت از استفاده عمومی از هوش مصنوعی به سمت تخصصی‌سازی و تولید اپلیکیشن‌های اختصاصی است. متخصصان می‌توانند با بهره‌گیری از سیستم‌های پایه هوش مصنوعی، ابزارهایی متناسب با نیازها و معیارهای حرفه‌ای خود توسعه دهند؛ ابزارهایی که قابلیت تغییر، گسترش و نظارت دارند. به این ترتیب، انسان به‌جای استفاده‌کننده صرف، می‌تواند طراح و کنترل‌کننده فرایندهای هوشمند باشد.

با این حال، بهره‌گیری از این ظرفیت‌ها بدون ایجاد سازوکارهای نظارتی امکان‌پذیر نیست. خیابانیان معتقد است خروجی‌های هوش مصنوعی نباید بدون ارزیابی پذیرفته شوند و لازم است سیستم‌های کنترلی و عامل‌های هوشمند دیگری برای بررسی عملکرد این ابزارها در نظر گرفته شوند. برای مثال، در فرایند محاسبات سازه‌ای، علاوه بر سرعت و توان پردازش هوش مصنوعی، نظارت بر صحت نتایج و کنترل فرایند همچنان ضروری است.

از نظروی، یکی از پیامدهای مهم این فناوری، تغییر مرزهای مهارت و تخصص در حرفه معماری است. امروزه افراد می‌توانند بدون برخورداری از دانش و تجربه کافی، تصاویری بسیار جذاب و حرفه‌ای تولید کنند؛ اما کیفیت بصری یک تصویر لزوماً به معنای قابلیت اجرایی طرح نیست. تفاوت میان یک رندر زیبا و یک طرح معماری قابل اجرا، همچنان به دانش فنی، تجربه و توانایی تحلیل معمار وابسته است.

این مدرس هوش مصنوعی با اشاره به آغاز فعالیت تخصصی خود در حوزه هوش مصنوعی از سال ۱۴۰۱، معتقد است مهارت‌هایی مانند پرامپت‌نویسی نیز نباید به‌عنوان مجموعه‌ای از دستورالعمل‌های ثابت تلقی شوند، بلکه فرایندی مبتنی بر تجربه، یادگیری و شناخت قابلیت‌های سیستم‌ها هستند. در آینده، متخصصانی موفق‌تر خواهند بود که بتوانند دانش حرفه‌ای خود را با مهارت استفاده و توسعه فناوری‌های جدید ترکیب کنند. به باور او، مفهوم سنتی تخصص نیز در حال تغییر است و بسیاری از مهارت‌های جدید، مستقل از مسیرهای متعارف آموزش دانشگاهی شکل خواهند گرفت.

با وجود این تحولات، خیابانیان بر اهمیت تفکر معماری و مهارت‌های پایه طراحی تأکید ویژه‌ای دارد. او که خود از علاقه‌مندان به طراحی دستی و اسکیس است، معتقد است معمار باید پیش از هر چیز قادر به تفکر و بیان تصویری ایده‌های خود باشد. از دیدگاه او، اسکیس مفهومی همچنان یکی از مهم‌ترین مراحل شکل‌گیری طرح معماری است و نباید در فرایند استفاده از نرم‌افزارها و ابزارهای هوشمند به حاشیه رانده شود.

در همین راستا، وی به طراحی اپلیکیشنی اشاره می‌کند که امکان اسکیس و بهینه‌سازی طرح اولیه را برای معمار فراهم می‌کند. در این روش، طراح ابتدا ایده خود را ترسیم می‌کند و سپس با کمک هوش مصنوعی، طرح را توسعه داده و به مرحله مدل‌سازی سه‌بعدی و تولید رندر می‌رساند. در چنین فرایندی، هوش مصنوعی به درک خطوط و ایده اولیه کمک می‌کند، اما کنترل و هدایت طراحی همچنان در اختیار معمار باقی می‌ماند. این رویکرد از نظر او می‌تواند راهکاری برای استفاده از ظرفیت‌های فناوری، بدون کنار گذاشتن نقش خلاقانه انسان باشد.

موضوع آموزش، یکی دیگر از محورهای مهم دیدگاه‌های خیابانیان است. او معتقد است دانشگاه‌ها و نهادهای حرفه‌ای مانند سازمان نظام مهندسی ساختمان باید هرچه سریع‌تر کارگروه‌های تخصصی برای آموزش، تدوین سازوکارهای نظارتی و بررسی ابعاد مختلف استفاده از هوش مصنوعی تشکیل دهند. به باور او، با توجه به سرعت تحولات، تأخیر در شناخت و آموزش این فناوری می‌تواند فاصله میان نظام آموزشی و نیازهای واقعی حرفه را افزایش دهد.

وی پیشنهاد می‌کند هوش مصنوعی از ترم‌های ابتدایی وارد برنامه آموزشی دانشجویان معماری شود و در کنار آن، متخصصانی با توانایی پیوند دادن دانش معماری و فناوری هوش مصنوعی تربیت شوند؛ متخصصانی که بتوانند نقش معمار هوش مصنوعی یا AI Architect را بر عهده بگیرند. ایجاد استودیوهای پژوهش‌محور در دانشکده‌های معماری نیز از دیگر پیشنهادهای اوست؛ فضاهایی که دانشجویان در آنها علاوه بر یادگیری ابزارها، شیوه تفکر، تحلیل و تعامل مؤثر با سیستم‌های هوشمند را تجربه کنند.

خیابانیان همچنین بر فرصت دسترسی نسبتاً فراگیر به فناوری‌های هوش مصنوعی تأکید می‌کند. از نظر او، امروز متخصصان ایرانی نیز می‌توانند به بسیاری از ابزارهایی دسترسی داشته باشند که همکارانشان در کشورهای دیگر از آنها استفاده می‌کنند. بنابراین، امکان مشارکت مؤثر در این تحول وجود دارد و با توسعه پژوهش و بومی‌سازی فناوری متناسب با نیازها و جهان‌بینی جامعه ایرانی، می‌توان در این عرصه به جایگاه مؤثری دست یافت.

در ادامه  این گفت‌وگو، دکتر فرحناز خادم با تشریح رویکرد دانشگاه میزان تبریز در برگزاری این همایش، بر ضرورت پیوند میان آموزش نظری و توانمندی‌های عملی دانشجویان تأکید می‌کند. به گفته او، هدف دانشگاه میزان این است که دانشجویان پس از پایان تحصیلات، به‌عنوان افرادی توانمند و متخصص وارد فضای حرفه‌ای شوند؛ از همین رو، فعالیت‌های دانشگاه صرفاً به آموزش مبانی نظری محدود نیست و برگزاری کارگاه‌ها، دوره‌های مرتبط با کسب‌وکار و رویدادهای تخصصی نیز در برنامه‌های آن قرار دارد.

خادم با اشاره به برگزاری همایش پیش‌رو توضیح می‌دهد که آشنایی دانشجویان با فناوری هوش مصنوعی و ظرفیت‌های آن در حوزه معماری، یکی از اهداف اصلی این برنامه است. دانشگاه میزان تلاش می‌کند با فراهم کردن فرصت‌های آموزشی و تخصصی، دانشجویان را برای مواجهه با تغییرات فناوری و نیازهای آینده بازار کار آماده کند.

وی همچنین به اهمیت اعتباربخشی به آموزش‌های مهارتی اشاره می‌کند و می‌گوید: در چارچوب دوره‌ها و برنامه‌های آموزشی دانشگاه، گواهی‌نامه‌هایی از سوی سازمان آموزش فنی و حرفه‌ای و وزارت علوم ارائه می‌شود. گواهی‌نامه‌های فنی و حرفه‌ای نیز قابلیت ترجمه دارند. از نظر او، این رویکرد می‌تواند به تقویت جایگاه مهارت‌آموزی در کنار آموزش دانشگاهی کمک کند.

دبیر همایش “فرایندهای بهره گیری از هوش مصنوعی در معماری” تأکید می‌کند: برنامه دانشگاه میزان به یک رویداد محدود نخواهد بود و تداوم فعالیت‌های آموزشی، پژوهشی و نمایشگاهی در این حوزه دنبال می‌شود. هدف آن است که دانشجویان علاوه بر آشنایی با مبانی و امکانات هوش مصنوعی، فرصت بیشتری برای شناخت کاربردهای عملی آن پیدا کنند و بتوانند این دانش را در مسیر حرفه‌ای خود به کار بگیرند.

می توان امیدوار بود که  این حرکت به جریانی مؤثر در سطح ملی تبدیل شود؛ جریانی که تبریز آغازگر آن باشد.

فراتر از یک فناوری؛ ضرورت بازاندیشی در آینده معماری

مجموع دیدگاه‌های مطرح‌شده در این گفت‌وگو نشان می‌دهد که ورود هوش مصنوعی به معماری را نمی‌توان صرفاً به افزایش سرعت طراحی یا تولید تصاویر و رندرهای باکیفیت محدود کرد. آنچه در حال تغییر است، مجموعه‌ای از روابط میان دانش، مهارت، خلاقیت، آموزش و مسئولیت حرفه‌ای است.

در این شرایط، آینده معماری بیش از آنکه به توانایی استفاده از یک نرم‌افزار یا ابزار خاص وابسته باشد، به قدرت معماران در تحلیل، انتخاب، هدایت و کنترل فناوری بستگی خواهد داشت. حفظ تفکر مستقل و مهارت‌های پایه طراحی در کنار یادگیری ابزارهای هوشمند، می‌تواند یکی از مهم‌ترین الزامات تربیت معماران آینده باشد.

این گزارش می افزاید؛ همایش «فرایندهای بهره‌گیری از هوش مصنوعی در معماری» روز پنجشنبه ۱۴ آبان‌ماه در دانشگاه میزان تبریزاز ساعت 9 الی 13 برگزار خواهد شد. این رویداد فرصتی برای طرح و بررسی پرسش‌هایی است که پاسخ به آنها می‌تواند در ترسیم مسیر آینده آموزش و حرفه معماری نقش مؤثری داشته باشد.

راهبری:

سیدحسین هاشمی

تهیه و تنظیم:

آرمیندخت نوتاش

عکس از:

سولماز نوری