وقتی خانه ، پناهگاه شد

بحران‌های بزرگ، علاوه بر تغییر شهرها، تعریف انسان از خانه را نیز دگرگون کرده است.

اگر تا پیش از سال ۲۰۲۰ خانه فضایی برای سکونت، آسایش و زندگی خانوادگی بود، تجربه سال‌های اخیر نشان داد که این هویت باید تغییر بکند. همه‌گیری کووید-۱۹، خانه را به‌طور هم‌زمان به محل زندگی، کار، آموزش، درمان و تعاملات اجتماعی تبدیل کرد. جهان در حال بازتعریف پیامدهای این تغییر بود که موج‌های بی‌سابقه گرما، بحران انرژی، جنگ‌ها، آلودگی هوا، اختلال‌های گسترده شهری و مخاطرات اقلیمی، بار دیگر انسان را به خانه بازگرداندند.

وجه مشترک همه این بحران‌ها یک واقعیت ساده بود؛ خانه، نخستین پناهگاه انسان است.

اما پرسش اینجاست که آیا معماری معاصر نیز این تغییر نقش را پذیرفته است؟

بخش قابل توجهی از مقررات ساختمانی و حتی ادبیات فنی مهندسی، همچنان خانه را به‌عنوان یک «ساختمان» ارزیابی می‌کنند؛ ساختمانی که باید در برابر زلزله، آتش‌سوزی یا سایر مخاطرات عملکرد قابل قبولی داشته باشد. بی‌شک این نگاه، پایه‌ای‌ترین شرط حفاظت از جان انسان‌هاست و بدون آن، هیچ سخنی از ایمنی معنا نخواهد داشت.

اما تجربه بحران‌های اخیر نشان داده است که فرو نریختن ساختمان، پایان مأموریت آن نیست.

خانه باید بتواند جریان زندگی را به بهترین شکل حفظ کند.

در سال ۲۰۱۵، جامعه جهانی با تصویب Sendai Framework for Disaster Risk Reduction 2015–2030، رویکردی تازه در مدیریت مخاطرات ارائه کرد؛ رویکردی که به‌جای تمرکز بر واکنش پس از بحران، بر شناخت ریسک، سرمایه‌گذاری برای تاب‌آوری، آمادگی پیش از بحران و بازسازی هوشمندانه با اصل «Build Back  Better» تأکید دارد. این چارچوب، کاهش خسارت‌های انسانی، اقتصادی و اجتماعی را درارتباط با تصمیم‌گیری های آگاهانه پیش از وقوع بحران می‌داند و تاب‌آوری را به یکی از پایه های توسعه پایدار تبدیل می‌کند.

با وجود این تحول مهم، یک پرسش همچنان در ادبیات معماری کمتر مورد توجه قرار گرفته است؛

اگر هدف نهایی تاب‌آوری، حفظ تداوم زندگی انسان است، جایگاه «خانه» در این معادله کجاست؟

خانه، نخستین مکانی  است که انسان در هنگام بحران به آن پناه می‌برد و آخرین فضایی است که پس از بحران باید امکان بازگشت به زندگی عادی را فراهم کند. با این حال، در بسیاری از پروژه‌های ساختمانی، هنوز کیفیت سکونت در شرایط بحران، انعطاف‌پذیری فضاها، امکان ادامه فعالیت‌های روزمره، آسایش حرارتی در شرایط اضطراری، استقلال نسبی از زیرساخت‌های شهری و ظرفیت بازیابی خانه، بخشی از معیارهای اصلی طراحی محسوب نمی‌شوند.

به یقین زمان آن رسیده است که در کنار مفهوم «ساختمان مقاوم»، از مفهوم «خانه تاب‌آور» نیز سخن بگوییم.

این دو الزاماً یکسان نیستند.

ساختمان مقاوم، احتمال فروریختن را کاهش می‌دهد؛ اما خانه تاب‌آور، ظرفیت ادامه زندگی با کیفیت بالارا افزایش می‌دهد.

تفاوت این دو نگاه، صرفاً یک تفاوت واژه نیست؛ بلکه می‌تواند جهت‌گیری آینده معماری، سیاست‌گذاری شهری و حتی نظام تدوین مقررات ساختمانی را تغییر دهد.

شاید مهم‌ترین پرسشی که امروز پیش روی معماران، مهندسان، مدیران شهری و سیاست‌گذاران قرار دارد، این نباشد که «چگونه ساختمان‌های مقاوم‌تری بسازیم؟»

سئوال اصلی به این صورت مطرح میشود:

چگونه خانه‌هایی طراحی کنیم که انسان بتواند در بحران، زندگی را در آن‌ها ادامه دهد؟

این پرسش، نقطه آغاز گفت‌وگویی است که در ادامه این پرونده ویژه، تلاش خواهیم کرد از منظر معماری، شهرسازی و سیاست‌گذاری به آن پاسخ دهیم.

تهیه و تنظیم:

آرمیندخت نوتاش سنگتراش

معمار و پژوهشگر

منابع:

Intergovernmental Panel on Climate Change. (2022). Climate Change 2022: Impacts, Adaptation and Vulnerability. Cambridge University Press.

United Nations Human Settlements Programme. (2020). World Cities Report 2020: The Value of Sustainable Urbanization. UN-Habitat.

United Nations Office for Disaster Risk Reduction. (2015). Sendai Framework for Disaster Risk Reduction 2015–2030. United Nations.

World Health Organization. (2021). Housing and Health Guidelines. WHO.