ورود هوش مصنوعی به حرفه معماری، فرصت تازه‌ای برای بازنگری در شیوه طراحی، تحلیل و مدیریت پروژه‌های ساختمانی فراهم کرده است. بااین‌حال، در بخش قابل‌توجهی از محتوای عمومی مرتبط با این فناوری، کاربرد آن عمدتاً با تولید تصاویر مفهومی، طراحی نما و دکوراسیون داخلی شناخته می‌شود؛ کاربردهایی که اگرچه جذاب و قابل‌توجه‌اند، تنها بخشی از ظرفیت هوش مصنوعی در صنعت ساختمان را نشان می‌دهند.

پژوهش‌های بین‌المللی در حوزه معماری، مهندسی، ساخت‌وساز و بهره‌برداری، دامنه گسترده‌تری از کاربردها را بررسی کرده‌اند؛ از طراحی مولد و تحلیل عملکرد ساختمان تا پردازش اطلاعات پروژه، پشتیبانی از فرایندهای مبتنی بر مدل‌سازی اطلاعات ساختمان (BIM) و مدیریت مراحل ساخت و بهره‌برداری. مرورهای علمی منتشرشده در سال‌های اخیر نیز نشان می‌دهند که هوش مصنوعی مولد به‌تدریج از یک ابزار تولید محتوا به موضوعی برای بررسی در کل چرخه عمر ساختمان تبدیل شده است.
اهمیت این تحول در آن است که معماری صرفاً تولید یک تصویر زیبا نیست. طراحی معماری، فرایندی چندوجهی است که در آن کیفیت فضایی، عملکرد سازه‌ای، مصرف انرژی، انتخاب مصالح، هزینه اجرا، الزامات فنی و نیازهای کاربران باید هم‌زمان مورد توجه قرار گیرند. هوش مصنوعی می‌تواند در بررسی گزینه‌های متعدد، تحلیل داده‌ها و پشتیبانی از تصمیم‌گیری در این حوزه‌ها نقش داشته باشد؛ البته مشروط به آنکه از ابزار مناسب استفاده شود و نتایج آن با روش‌های معتبر فنی ارزیابی شوند.
در این میان، باید میان تصویر پیشنهادی یک ساختمان و طرحی که از نظر فنی قابلیت اجرا دارد، تمایز قائل شد. تصویری که به کمک هوش مصنوعی تولید می‌شود، لزوماً با ضوابط ساختمانی، منطق سازه، جزئیات اجرایی، شرایط اقلیمی یا محدودیت‌های اقتصادی پروژه سازگار نیست. ازاین‌رو، خروجی بصری را نمی‌توان به‌تنهایی معیاری برای سنجش کیفیت طراحی معماری دانست.
برای صنعت ساختمان ایران، این تمایز اهمیت ویژه‌ای دارد. در شرایطی که بهینه‌سازی مصرف انرژی، ارتقای کیفیت ساخت، مدیریت هزینه‌ها و بازآفرینی بافت‌های شهری از مسائل مهم این صنعت هستند، استفاده از هوش مصنوعی می‌تواند فراتر از تولید تصاویر تبلیغاتی تعریف شود. تحلیل عملکرد انرژی ساختمان، مقایسه سناریوهای طراحی متناسب با اقلیم، بررسی اطلاعات پروژه و کمک به تصمیم‌گیری در بازآفرینی شهری، نمونه‌هایی از مسیرهایی هستند که ارزش بررسی و توسعه دارند. البته تحقق این ظرفیت‌ها به کیفیت داده‌ها، زیرساخت‌های دیجیتال، تخصص نیروی انسانی و امکان اعتبارسنجی نتایج وابسته است.
بنابراین مسئله اصلی، استفاده یا عدم استفاده از هوش مصنوعی نیست؛ بلکه چگونگی به‌کارگیری آن در فرایند حرفه‌ای معماری و ساخت‌وساز است. اگر این فناوری تنها به ابزاری برای افزایش سرعت تولید تصاویر تبدیل شود، بخش بزرگی از ظرفیت آن نادیده خواهد ماند. ارزش واقعی هوش مصنوعی زمانی آشکار می‌شود که بتواند به شناخت بهتر مسئله، ارزیابی دقیق‌تر گزینه‌ها و ارتقای کیفیت تصمیم‌های طراحی و اجرایی کمک کند؛ بی‌آنکه مسئولیت حرفه‌ای معماران و مهندسان را جایگزین یا حذف کند.
آینده معماری نه صرفاً در تصاویر تولیدشده با هوش مصنوعی، بلکه در پیوند هوشمندانه میان خلاقیت انسانی، دانش مهندسی، داده‌های معتبر و فناوری رقم خواهد خورد.

آرمین دخت نوتاش

معمار و پژوهشگر