«پایگاه سازه خبر» به عنوان نخستین و پربازدیدترین رسانه تخصصی حوزه شهری، راه و ساختمان شمالغرب کشور، در راستای برگزاری سلسله گفتمانهای تخصصی خود، در گفتمان تخصصی دیگری میزبان مهندس احد روحی دانش آموخته کارشناسی ارشد رشته معماری از دانشگاه تهران و مدرس دانشگاه  بود و با وی در خصوص « احیای بافت های تاریخی و کهن، چالش ها، الزامات و ضرورت های آن» به گفتگو پرداخته است.

به گزارش سازه خبر،” گفتمان تخصصی سازه خبر” با مهندس احد روحی به شرح زیر به سمع و نظر مخاطبین سازه خبر رسانده می شود.

احیای بافت‌های تاریخی در سطح جهانی به‌عنوان یکی از راهکارهای کلیدی توسعه پایدار شهری شناخته می‌شود. این فرآیند نه‌تنها به حفظ میراث فرهنگی و تاریخی کمک می‌کند، بلکه موجب تقویت هویت شهری، جذب گردشگر، و افزایش کیفیت زندگی ساکنان نیزمیباشد. در بسیاری از شهرهای تاریخی جهان مانند فلورانس، استانبول، و بارسلونا، برنامه‌های احیا با تمرکز بر بازگرداندن عملکردهای شهری به فضاهای تاریخی، افزایش مشارکت اجتماعی، و حفظ ساختار معماری اصیل مربوطه اجرا شده‌اند. رویکردهای نوین در احیای این بافت‌ها، به جای تخریب یا نوسازی کامل، بر حفاظت تطبیقی (adaptive reuse) و باززنده‌سازی فرهنگی و اقتصادی تأکید دارند.

سازمان یونسکو و شورای بین‌المللی بناها و محوطه‌های تاریخی (ICOMOS) استانداردهایی را برای حفاظت و احیای بافت‌های تاریخی تدوین نموده اند که بر اصولی مانند اصالت (authenticity)، یکپارچگی (integrity)، و مشارکت جوامع محلی استوار هستند. بطور مثال، در پروژه احیای شهر قدیم فاس در مراکش، با بهره‌ گیری از این اصول، بناهای تاریخی مرمت شدند و صنایع دستی محلی جان دوباره گرفتند. چنین نمونه‌هایی نشان می‌دهند که احیای موفق بافت‌های تاریخی نیازمند رویکردی جامع‌نگراست  که ابعاد کالبدی، اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی را بطور هم‌زمان در نظر بگیرند.

با توجه به تجارب موفق جهانی در احیای بافت‌های تاریخی، توجه به این مقوله در شهرهایی با پیشینه تاریخی غنی همچون تبریز، ضرورتی انکارناپذیر است. تبریز با برخورداری از هسته تاریخی منحصر‌بفرد، بناهای ارزشمند، و سابقه درخشان در فرهنگ، تجارت و معماری، ظرفیت‌های فراوانی برای باززنده ‌سازی فرهنگی و اقتصادی از طریق احیای بافت تاریخی خود دارد و بررسی وضعیت فعلی این بافت‌ها و الزامات احیای اصولی آن‌ها، گامی مهم در جهت حفظ هویت شهری و جلوگیری از فرسایش فرهنگی بوده و بازآفرینی زندگی شهری در این بخش ارزشمند از تبریز است.

مهندس احد روحی، در ابتدای ” گفتمان تخصصی سازه خبر”  ضمن تقدیر از توجه  بجا وارزشمند رسانه توانمند سازه خبر، بر اهمیت احیای بافت‌های تاریخی و ارزشمند تبریز تأکید می‌کند. به اعتقاد ایشان، آثاری که در تبریز وجود دارند، در حکم سرمایه های ملی ما هستند و برخورد با آن‌ها باید در شأن و شایستگی تاریخی ‌این آثارباشد. او با قدردانی از اقدامات و تلاش‌های انجام‌شده در حوزه مرمت و حفظ این آثار تا به امروز از از طریق نهادهای چون شهرداری تبریز ومیراث فرهنگی، معتقد است که برای شهری چون تبریز که از غنای تاریخی، فرهنگی و معماری والا وپرشماری برخوردار است، باید ساختاری توانمند و هدفمند متناسب با این ظرفیت عظیم ایجاد گردد.

تبریز در دوره ایلخانی

مهندس روحی بر این باور است که هرچه از گذشته به ما رسیده، واجد مفهوم و ارزشهای بسیاری است و نباید با بی‌توجهی و فراموشی ،از میان رفته و یا نابود شوند. او تبریز را شهری با قامتی بلند با سابقه‌ای نزدیک به هزار سال پایتختی در دوره‌های مختلف تاریخی توصیف می‌کند و می‌گوید: «اگر تبریز در زمینه‌های هنر، اقتصاد، تاریخ، اجتماع و سیاست همواره سخنی برای گفتن دارد، به خاطر ریشه عمیق آن در طول تاریخ و قرار داشتن در مسیر جاده اریشم است.» و تأکید می‌کند که حفظ این ریشه‌ها و آثار، تنها با تلاش فردی میسر نیست و نیازمند برنامه‌ریزی، عزم جمعی و اراده سازمان‌یافته میباشد.

بخشی از نمای خیابان فردوسی شمالی تبریز

این استاد معماری با نگاه انتقادی و دلسوزانه، از تلاش‌هایی که بصورت جسته‌ گریخته برای حفظ و احیای آثار صورت گرفته قدردانی می‌کند، اما این اقدامات را کافی نمی‌داند. از نظر مهندس روحی، وسعت  تبریزو کثرت اثار ارزشمند تاریخی، نیازمند ساختاری توانمند ازنظر علمی ، اقتصادی و متناسب با این ظرفیت است. او به نماهای تاریخی خیابان فردوسی،مجموعه پاساژ وبخش قابل توجهی از خیابان امام و …اشاره کرده و می‌گوید: این نماها همچون نت‌های موسیقی، دارای هماهنگی در شکل، ارتفاع و تناسب هستند، اما متأسفانه بعضا درحال تخریب‌ و ازبین رفتن هم میباشند. او باور دارد که ما در بسیاری از بخش‌های شهر باانتقال نماهای ناملموس و با اشتباهات بسیار با نامهای رومی و دیگر مدلها از گذشته‌مان گسسته‌ایم، و این گسست در کالبد شهر کاملا قابل مشاهده است. که هیچ سنخیتی با فرهنگ وهنر معماری ارزشمند بومی خودمان ندارد .

خانه بهنام در دانشگاه هنر اسلامی تبریز

به باورمهندس روحی نمونه‌های خوبی نیزاز حفظ موفق میراث تاریخی، مانند احیای کارخانه چرم خسروی و خانه هایی در دانشگاه هنر اسلامی تبریزدر منطقه مقصودیه که با همت جناب دکترکی‌نژاد وهمفکرانشان به فضاهای فرهنگی و آموزشی بدل شده اند، نشان می‌دهد که می‌توان از فضاهای تاریخی بهره‌ برداری معاصر و هوشمندانه داشت. او از شنب‌غازان، ارک علیشاه، بازار سرپوشیده تبریز، خانه کلانتر، مسجد کبود، بنای موزه تبریز، مجموعه صاحب‌الامر، خانه‌های تاریخی و ایل‌گلی و…. به‌عنوان نقاطی یاد می‌کند که همچنان قابلیت احیا و بازآفرینی دارند. به باور او، بخشی از این مکان‌ها هرچند از لحاظ کالبدی آسیب دیده ویا حتی از بین رفته اند، اما پی ها و اسنادشان باقی است و هنوز هم می‌توان با مراجعه به منابع معتبر ومطالعات دقیق وکارشناسـی آن‌ها را بازسازی واحیا کرد.

وی برای بهبود نگرش و تحقق اقدام به احیای اصولی بافتهای تاریخی تبریز وبناهای ارزشمند آن ، بخشی از راهکارها را که موثردراحساس مسئولیت وافزایش تعهد واقدام به حفظ واحیا ریشه ایی آثار میشود . اینگونه مطرح می‌کند که :

1-  تحول در نظام آموزش معماری و زیرشاخه های آن: او ضعف سیستم آموزشی را یکی از چالش‌های اصلی می‌داند و خواهان بازنگری جدی در محتوای دروس و شیوه آموزش معماری خصوصا درمورد شناخت بهتر و درک این ارزشهای ملی در دانشگاه‌ها ومراکز آموزشی است.

2- اصلاح شیوه گزینش اساتید و دانشجویان معماری بخصوص در گرایش احیا ومرمت: به گفته وی، باید برای جذب اساتید وگزینش دانشجویان، معیارهای دقیق‌تری بر اساس دانش، توانمندی، انگیزه و علاقه‌مندی  وحتی مصاحبه لحاظ شود.

3- تجهیز مراکز آموزشی و به ‌روز رسانی ابزارها وسیستمهای آموزسی: مهندس روحی براستفاده از فناوری‌های روز و تأمین امکانات مدرن، برنامه های مسافرتی  وبازدید از نزدیک از مکانها وابنیه باارزش تاریخی برای تکمیل و بهبود آموزش تأکید دارد.

4- معرفی معماری اصیل و ماندگار: او خواستار توجه بیشتر رسانه‌ها ونهادهای مربوطه به معرفی آثار تاریخی و معماری تبریز از طریق برنامه‌سازیهای تلویزیونی، مطبوعات و پلتفرم‌های ارتباطی است.

5- بازدیدهای میدانی هدفمند و تعریف مسیرهای گردشگری بصورت سهل ،آسان وایمن برای علاقه مندان ،مدیران ومسئولین مربوطه: برنامه‌ریزی برای بازدیدهای علمی و فرهنگی از مکان‌های تاریخی تبریز و….جهت اشنایی بیشتر لازم است  در دستور کار قرار گیرد.

6- همکاری نهادها وحمایت ساختاری: مهندس روحی خواستار تعامل مؤثر میان شهرداری، اداره میراث فرهنگی، دانشگاه‌ها و سایر نهادهای مسئول دراین مورد است.

7- برگزاری همایش‌ها و نشست‌های تخصصی: او امیدوار است که با چنین برنامه‌هایی بتوانند باعث بیداری بیشتر ذهنی مسئولان و افزایش تخصیص منابع به حوزه حفاظت و بازسازی میراث گرانسنگ شهری شوند.

8- مسئولین نباید اجازه دهند تابلوها وبنرهای چند ده متری تبلیغاتی  وتجاری مغازه ها، نماها وبدنه های ارزشمند تاریخی را پوشانده وامکان رویت انها را ارمردم بگیرند.

9- با توجه به اینک هنر وآثار کهن هر بوم ومنطقه در حکم سرمایه ملی بوده ومربوط به همه مردم میباشد، به نظر بنده بهتر خواهد بود ایجاد شناخت وآگاهی از این سرمایه ملی بصورت منطقه ایی در کتابهای دوران دبیرستانی گنجانده وآگاهی وآموزش داده شود.

ارگ علیشاه تبریز

 کوتاه سخن اینکه

احیای بافت‌های تاریخی ، نه تنها یک وظیفه فرهنگی و ملی ، بلکه ضرورتی راهبردی درمسیر توسعه پایدار شهری است. وشهرتبریز با ریشه‌هایی عمیق در تاریخ ایران و معماری غنی و اصیل، شایسته برخوردی آگاهانه، هدفمند و ساختارمند در حوزه میراث ملی وفرهنگی است. وآنچه از خلال گفت‌وگو با استاد روحی به‌روشنی نمایان می‌شود، ضرورت نگاهی کل‌نگر و علمی به مقوله احیا و بازآفرینی شهری است؛ نگاهی که آموزش، سیاست‌گذاری، مشارکت نهادی، و آگاهی عمومی را در کنار یکدیگر قرار می‌دهد. حفظ آثار تاریخی، حفظ حافظه‌ی جمعی، هویت فرهنگی، و انسجام فضایی شهری است و اگر امروز برای حفاظت از این گنجینه‌های ارزشمند اقدامی نکنیم، فردا شاید حتی فرصت تماشای آن‌ها را نیز از دست بدهیم. آینده تبریز در گرو توجه عمیق و عمل‌گرایانه به گذشته‌ی باشکوه آن است. امید است در فرصتهای آتی بتوانیم به برخی از آثار وزین و پرداخت نشده تبریز، برای افزایش شناخت و آگاهی علاقه مندان وهم میهنانمان بپردازیم.

گفتگو توسط:

سید حسین هاشمی

آرمین دخت نوتاش

معمار و پژوهشگر

عکس از:

روفیا اقدم